Świadomość ekologiczna osób nurkujących w jeziorze chronionym

  • View
    216

  • Download
    4

Embed Size (px)

Transcript

  • 49wiadomo ekologiczna osb nurkujcych w jeziorze chronionym na przykadzie jeziora Potki koo PiyStudia Limnologica et Telmatologica (STUD LIM TEL)

    9 2 49-58 2015

    wiadomo ekologiczna osb nurkujcych w jeziorze chronionym

    na przykadzie jeziora Potki koo Piy Environmental awareness of scuba divers in a protected lake: a case study from Lake Potki near Pia

    Micha Brzozowski(1,2), Pawe M. Owsianny(1,3)

    Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: (1)Zamiejscowy Orodek Dydaktyczny w Pile, ul. Koobrzeska 15, 64-920 Pia; (2) Wydzia Biologii, Zakad Hydrobiologii,ul. Umultowska 89, 61-614 Pozna;

    (3) Wydzia Nauk Geograficznych i Geologicznych, Instytut Geoekologii i Geoinformacji, ul. Dzigielowa 27, 61-680 Poznae-mail: mbrzozowsk@gmail.com, owsianny@amu.edu.pl

    Abstrakt: Celem bada byo zbadanie wiadomoci ekologicznej osb nurkujcych w jeziorze chronionym. W tym celu przeprowa-dzono badanie ankietowe na grupie 100 osb nurkujcych w jeziorze Potki koo Piy. W jeziorze tym stwierdzono siedlisko Natura 2000: Twardowodne oligo i mezotroficzne zbiorniki z podwodnymi kami ramienic Charetea (kod 3140). Respond-enci odpowiedzieli na pytania dotyczce: profilu nurkowego, podwodnego zachowania, wiedzy na temat jeziora i wiadomoci ekologicznej. Badania wykazay, e wiadomo ekologiczna wrd nurkw jest niewystarczajca, a nurkowie stanowi potenc-jalne zagroenie dla siedlisk ramienic. Autorzy proponuj zatem dziaania majce na celu podniesienie wiadomoci ekologicznej wrd osb nurkujcych: szkolenie nurek ekolog oraz odprawy rodowiskowe przed nurkowaniem.

    Sowa kluczowe: wiadomo ekologiczna, badanie ankietowe, nurkowanie, jezioro chronione, siedliska ramienic

    Abstract: The aim of the study was to determine the environmental awareness of people diving in a protected lake. For this purpose, a questionnaire survey was conducted among 100 people diving in Lake Potki (near Pia, Poland), which is a site of a Natura 2000 habitat: Hard oligo-mesotrophic waters with benthic vegetation of Chara spp. (code 3140). Respondents answered questions about: the profile of diving, underwater behavior and knowledge of the lake and ecological awareness. It was found out that the ecological awareness of scuba divers is insufficient and divers are a poten-tial threat to a valuable charophyte habitat. Therefore, activities are suggested in order to increase ecological awareness of divers: the course for diver-ecologists and environmental briefing before div-ing.

    Key words: environmental awareness, questionnaire survey, scuba divers, lake protected, habitats charophyte

  • 50 Micha Brzozowski, Pawe M. Owsianny

    WprowadzenieZbiorniki wodne stanowi jedno z najbardziej atrak-

    cyjnych miejsc rekreacji. Poprzez zrnicowane moliwo-ci aktywnego wypoczynku w akwenie wodnym, jak i w jego pobliu, nad jeziorami, rzekami, zalewami, czy stawa-mi rybnymi spdza czas coraz wicej osb. Jeziora s cz-stym miejscem rekreacji, szczeglnie podczas wakacyjne-go okresu letniego. Decyduje o tym przede wszystkim bli-sko z przyrod. rodowisko naturalne zachowane w do-brym stanie odgrywa coraz wiksz rol podczas wyboru miejsc wypoczynku. Wybierane s szczeglnie te zbiorni-ki, ktre maj bogate walory przyrodnicze i krajobrazowe.

    Jeziora s wykorzystywane przez mionikw spor-tw wodnych oraz wdkowania, a jedn z dynamiczniej rozwijajcych si form spdzania wolnego czasu jest nurko-wanie (Zawadzki 2013, Biegi i Abdoos 2015). Jest to bardzo popularna forma rekreacji, ktr wedug danych organizacji prowadzcej szkolenia nurkw Professional Association of Diving Instructors (PADI) uprawia 23 miliony ludzi na ca-ym wiecie (PADI Diver Statistics 2015), a liczba nurkuj-cych zwiksza si co roku o jeden milion (Davenport i Da-venport 2006). Powyszy trend jest analogiczny dla Polski. Z kadym kolejnym rokiem liczba osb nurkujcych wzra-sta, a sdzc na podstawie danych dostpnych na portalach internetowych (www.divetrek.pl) okoo 40-60 tysicy Pola-kw uprawia nurkowanie. Na to zjawisko w naszym kraju miay wpyw zmiany polityczno-gospodarcze, ktre uatwi-y w znacznym stopniu moliwo podrowania poza gra-nice naszego kraju. Znaczce jest to, i sprzt nurkowy oraz akcesoria zwizane z nurkowaniem, jak np. kamery pod-wodne, mona z atwoci naby na polskim rynku, bd wypoyczy w centrach nurkowych. Szacuje si, e Polacy wydaj na sprzt nurkowy 30 milionw zotych rocznie, co podkrela wzrastajce znaczenie tego sportu w naszym kra-ju (www.biznes.newsweek.pl).

    Ekosystemy wodne, take te intensywnie wykorzy-stywane rekreacyjnie, to rodowisko wystpowania wielu cennych gatunkw, zbiorowisk i siedlisk przyrodniczych. W celu ochrony walorw przyrodniczych zbiornikw wod-nych wprowadzane s rne formy ochrony, jak choby te o najwyszym statusie parki narodowe czy rezerwa-ty. Kluczowym aktem prawnym, ktry ma na celu ochron i zrwnowaone gospodarowanie wodami jest Ramowa Dy-rektywa Wodna (Dyrektywa 2000/60/WE). To, w jaki spo-sb winny by traktowane przez nas wody opisuj sowa preambuy powyszego dokumentu (Dyrektywa 2000/60/WE): woda nie jest produktem handlowym takim, jak ka-dy inny, ale raczej dziedzicznym dobrem, ktre musi by chronione, bronione i traktowane, jako takie. W obawie o to, aby nie dopuci do degradacji rzadkich i bardzo cen-nych gatunkw i siedlisk przyrodniczych, powouje si ob-szary Natura 2000. Moemy podzieli je na dwa typy: ob-szary specjalnej ochrony ptakw (OSOP tak zwane pta-

    sie) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOOS - zwa-ne siedliskowymi lub habitatowymi), ktrych powoy-wanie reguluj akty prawne Unii Europejskiej, odpowied-nio Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa 79/409/EWG) i Dyrekty-wa Siedliskowa (Dyrektywa 92/43/EWG) oraz wynikajce z nich akty prawa krajowego.

    Antropogeniczne przypieszanie procesu eutrofiza-cji jest najbardziej rozpowszechnionym skutkiem zak-cania harmonijnego funkcjonowania ekosystemw wod-nych (Lampert i Sommer 2001). Do znaczcych zagroe, dotyczcych rwnie nieodpowiedniego gospodarowania zbiornikami wodnymi, w tym jeziorami, nale m. in. wd-karstwo oraz nadmierna i niekontrolowana turystyka. Nie mniej jednak, bezporedni kontakt z chronionymi ekosys-temami wodnymi, w tym cennymi przyrodniczo siedliska-mi oraz organizmami, poprzez rekreacyjne wykorzystywa-nie rodowiska wodnego, uwraliwia czowieka na pikno przyrody, jak i skania do refleksji na temat zachowania ro-dowiska naturalnego w jak najlepszym stanie.

    Nurkowie to grupa, ktra moe w sposb bezpo-redni wchodzi w kontakt z elementami ywymi ekosys-temw wodnych. Dowiedziono, e preferencje zwizane z obserwacj poszczeglnych organizmw morskich s sko-relowane z dowiadczeniem osoby nurkujcej (Giglio i in. 2015). Im petwonurek bardziej dowiadczony, tym bardziej interesuj go obserwacje rzadko spotykanych gatunkw. W ostatnim czasie intensywnie badany jest wpyw nurkw na rafy koralowe, ktre stanowi jedno z centrw biorno-rodnoci. Dowiedziono, e 91% nurkujcych osb wchodzi w szeroko rozumiany kontakt z raf koralow, a okoo 7% prowadzi do jej uszkodzenia, poprzez amanie elementw rafy (Toyoshima i Nadaoka 2015). Niezwykle istotnym, za-tem, aspektem wpywajcym na popraw tego niekorzyst-nego zjawiska jest zwikszenie wiadomoci ekologicznej osb nurkujcych oraz zwikszenie iloci osb, ktre potra-fi utrzyma neutraln pywalno, skorelowan z dowiad-czeniem petwonurka (Toyoshima i Nadaoka 2015).

    Bardzo korzystnym zjawiskiem jest wczenie nur-kw do bada zwizanych z monitoringiem jezior (Arendt i in. 2011). W rodowisku sodkowodnym szczegln rol, z punktu widzenia ochrony biornorodnoci, odgrywaj siedliska Natura 2000. Jednym z takich siedlisk jest siedli-sko 3140 Twardowodne oligo i mezotroficzne zbiorniki z podwodnymi kami ramienic Charetea. Charofity w istot-ny sposb mog oddziaywa na funkcjonowanie ekosys-temw wodnych. Ramienice, szczeglnie w jeziorach pyt-kich (ale take w gbszych, gdy zajmuj znaczn cz dna aktywnego), odgrywaj istotn funkcjonaln rol sprzyjaj-c utrzymaniu duej przeroczystoci wody i ograniczeniu rozwoju fitoplanktonu (Blindow 1992, Jeppesen i in. 1998, Kufel i Kufel 2002, Berger i Schagerl 2004, Owsianny i Gb-ka 2007, Blindow i in. 2014), istotnie wpywaj na obieg bio-genw (Ozimek 1992, Kufel i Kufel 2002), ograniczaj re-suspensj osadw dennych (van den Berg i in. 1997, Kufel

  • 51wiadomo ekologiczna osb nurkujcych w jeziorze chronionym na przykadzie jeziora Potki koo Piy

    i Kufel 2002) oraz zwikszaj tempo sedymentacji zawiesi-ny (Nges i in. 2003). Tym samym, przez swoj obecno w jeziorze przyczyniaj si do tego, i wiato lepiej penetruje gbsze warstwy wody zbiornika wodnego (widzialno jest wiksza), tym samym wytwarzaj si korzystniejsze warun-ki dla rekreacji, w tym dla nurkowania.

    Jezioro Potki koo Piy (pnocna Wielkopolska) jest przykadem jeziora chronionego, ktre jest intensyw-nie wykorzystywane turystycznie, w tym przez nurkw. Je-zioro znajduje si na terenie dwch obszarw Natura 2000: Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk Ostoja Pilska PLH 300045 (Owsianny i in. 2008) uznanego na podsta-wie decyzji Komisji Europejskiej za teren majcy znaczenie dla Wsplnoty oraz Obszaru Specjalnej Ochrony Ptakw Puszcza nad Gwd PLB 300012 (natura2000.gdos.gov.pl). W ramach systemu ochrony siedlisk Natura 2000 jezioro Potki zaklasyfikowano jako siedlisko o kodzie 3140 twar-dowodne oligo- i mezotroficzne zbiorniki z podwodnymi kami ramienic Charetea (Owsianny i in. 2008).

    W obrbie omawianego zbiornika stwierdzono wy-stpowanie k ramienic tworzone przez nastpujce ga-tunki: Chara aspera, Chara contraria, Chara filiformis, Chara globularis, Chara tomentosa, Nitella flexilis, Nitellopsis obtu-sa. Skad gatunkowy k ramienicowych podlega coroczne-mu monitoringowi. Jedn z metod badawczych s obserwa-cje podwodne przy uyciu nurkowania, prowadzone przez Owsiannego (UAM ZOD Pia) i jego zesp.

    Petwonurkowie to grupa osb, ktre mog wcho-dzi bardzo czsto w kontakt z podwodn rolinnoci za-nurzon, w tym take ramienicami. Naley podkreli, e je-zioro Potki to jedno z najintensywniej w