USÛLÎ'NİN DİLİNDE AHENGİ SAĞLAYAN UNSURLAR ÜZERİNE

Embed Size (px)

Text of USÛLÎ'NİN DİLİNDE AHENGİ SAĞLAYAN UNSURLAR ÜZERİNE

  • DOI: 10.7816/idil-02-06-08

    www.idildergisi.com 122

    USLNN DLNDE AHENG SALAYAN

    UNSURLAR ZERNE BR DENEME

    Dr. Meltem GL1

    ZET

    Usl XVI. yzyl divan airlerin en tannmlarndan biridir. Her divan

    airinin olduu gibi Uslnin de kendine has bir dili bulunmaktadr. Usl dilini

    ahenk unsurlaryla yourarak etkili bir ekilde duygularn, hayallerini, fikirlerini dile

    getirmitir.

    Bu almada Uslnin drt kaside, yz krk yedi gazel ve dier nazm

    ekillerini ieren divan esas alnmtr. Divandaki ahenk unsurlar incelenerek

    Uslnin kendine has dilinin oluumundaki etkileri ortaya konulmaya allmtr.

    Vezin, sz tekrarlar, ikilemeler, cinas, itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni,

    kafiye ve redif divan iirinde ahengi salayan unsurlardr. Divan airleri iirdeki kendi

    becerilerini ortaya koymak iin bu ahenk unsurlarn ska kullanrlar.

    Bu almayla Uslnin tek bilinen eseri olan Divn hakknda genel bilgi

    verilmitir. Bu divnda kaside, terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms

    gibi musammatlar gazeller ve ktalarn bulunduu belirtilip divan vezin, sz

    tekrarlar, ikilemeler, cinas, itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni, kafiye ve

    redif ynnden incelenmitir. Bu inceleme hem Uslnin dilindeki ahengin nasl

    olutuunu ortaya koyma bakmndan hem de bir divnda aheng unsurlarnn nasl

    ilenecei konusunda yol gsterici olmas ynyle dikkate deerdir.

    Anahtar Kelimeler: Usl Divn, Ahenk Unsurlar, Uslnin Dilini

    Oluturan Ahenk Unsurlar.

    1 Yznc Yl niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Trk Dili ve Edebiyat Blm, Van,

    gulmltm@hotmail.com

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    123 www.idildergisi.com

    AN ESSAY ON THE FACTORS THAT MAKE

    HARMONY IN USL'S LANGUAGE

    ABSTRACT

    Usl is one of the best known ottoman poets in sixteenth century. As each

    ottoman poet Uslnin has its own unique language. Usl expressed his feelings,

    dreams, ideas efficiently by kneading his language with the elements of harmony.

    In this study, Usl's four eulogiums, collected poems that contains one

    hundred and forty seven odes, and other verse forms are based on. Usls own

    language formation tried to put forward by examining the effects of the elements of

    harmony in collected poems. Meters, the repetitions, pun, derived from, conjunction,

    sound repetitions, parelelizm, harmony, rhyme are the elements which provide rhythm

    of ottoman poetry. Ottoman poets often use these harmony elements to demonstrate

    their skills in poetry.

    This study gives general information about, Usl's unique known work, his

    collected poems. In this study the kinds of literature features used in the work stated

    like (terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms, and musammatlar) and

    meter, the repetitions, pun, derived from, conjunction, sound repetitions, parelelizm,

    harmony, rhyme are investigated.

    This study is noteworthy because it puts forward how Usl's language

    harmony formed and it shows how to handle the elements of harmony in collected

    poems..

    Keywords: Usl collected poems, elements of harmony, the factors that

    create harmony in Usls language.

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 124

    GR

    Uslnin hayat hakknda uara tezkirelerinde ve kaynaklarda ok geni bilgi

    bulunmamaktadr. Knalzde Hasan elebi tezkiresinde Vardar Yeniceli

    olduundan bahsetmitir. (Knal-zde Hasan elebi, 1989: 165)

    Uslnin yaad Vardar Yenicesinde XVI. yzylda Molla lh ile

    balayan ok gl bir tasavuf cereyan sz konusudur (sen, 1990: 19). Usl

    Anadoludaki bu tasavvuf ortam iinde belli bir sre sonra tahsilini tamamlayp

    tamamen tasavvufa ynelir. Kendisinin de takip etmi olduu Molla lh o dnem

    Anadoluda tasavvuf cereyannn balamasn salayan kiidir. Vahdet-i vcd

    dncenin geni kitlelere yaylmasn salamtr. Uslnin bu ortamdan

    etkilenerek tasavvuf dnceleri olgunlamtr. Daha sonra Msra giderek eyh

    brahim-i Glenye intisab ettii belirtilmitir. eyh brahimin lm zerine

    memleketi olan Vardar Yenicesine geri dnd ve H. 945 tarihinde vefat ettii

    sylenir.

    Uslnin bilinen tek eseri Divndr. Fakat bu kitap iinde klasik divan

    tertibinin dnda kalan baka edebi trlerde bulunmaktadr. Mevcut nshalalarn bir

    ksmnda yer alan hadis tercmeleri, bunlarn rneklerinden biridir. Osmanl

    airlerinin klliyat ve divanlarnda bazen krk hadis ihtiva edenlerine de tesadf

    edilmektedir. Uslnin Divn drt kaside, yz krk yedi gazel ve dier nazm

    ekillerini iermektedir. Usl divannda da yer alan hadis tercmeleri byle bir

    gelenein sonucudur. Fakat ondaki hadislerin says krk deil seksendir. (sen,

    1990: 19).

    Divnnn banda 109 beyitlik bir blm mira olayn anlatr. Bunun

    dnda Yeniceyi anlatan bir ehr-engiz bulunmaktadr. Mesnevi tarznda

    yazlmtr. Bunlardan sonra divan gelmektedir. Farsa bir iirin dnda dier btn

    iirleri Trkedir. air divn iinde klasik bir biimde yazlm rnekler yannda

    hece vezniyle yazlm iirlere de yer verir. Bu divn mretteb bir divndr. Bata

    kasideler sonra terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms gibi

    musammatlar daha sonra gazeller ve ktalar gelir (sen, 1990: 20).

    Btn bu iir ekilleri Uslyi yanstan unsurlarla rldr. Uslyi dier

    airlerden farkl klan onun dilini oluturan ahenk unsurlarnn kullanl biimidir.

    Ahenk kelimesi kullanld edebiyata gre anlam kazanmaktadr.

    Divan edebiyatnda ahenk kelimesi, daha ok musiki terimi olarak

    kullanlmasnn yan sra szlk anlamyla da kullanm gemektedir. Ahengle ilgili

    olarak Tahrirl-Mevlev Edebiyat Lugatinde manzum, mensur bir szn kulaa

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    125 www.idildergisi.com

    gzel ve przsz gelmesi, adeta hafif tertip bir musik tesiri yapmasdr. eklinde

    bir aklama yapar. (Thirl-Mevlev, 1973: 17)

    Estetik ller iinde bir btn tekil eden paralarn veya unsurlarn

    birbiriyle uyumas ahengi oluturur. Bu terim eitli ilim ve sanat dallarnda

    kullanlr. Edebiyat terminolojisinde ahenk, slubu oluturan paralardan biri olarak

    grlr. iir ve dzyazda kelime ve cmleler arasnda musikiyi andran bir

    uyumdur. Talim-i Edebiyatla beraber Trk Edebiyat yenileme devrine girmitir.

    Bu dneminle beraber edebiyat kitaplarnda armoni karlnda, sluba ait bir

    zellik olarak kullanlan aheng-i selset terimi yer alr. Recaizade Mahmut Ekrem

    armoni kavramyla metin iindeki kelimelerin kulaa ho gelecek ekilde

    dzenlenmesini kasteder ve aheng-i selseti ikiye ayrr.

    1. Urnumi ahenk: Kelime ve ibarelerin ses bakmndan uyumundan doan

    ahenk.

    2. Taklidi ahenk: Sz ile iaret ettii anlam arasndaki uyumun yaratt

    ahenk.

    Recaizade Ekrem, ahengi selset kavramyla birlikte tanmlamaya alr. Bu

    kavramn vezin, kafiye ve redif gibi ritmi salayan unsurlarla ilikisinden sz

    etmeden, dorudan sz ve ses tekrarlarnn youn bir ekilde kullanmndan oluan

    musikiyle alakas zerinde durmaktadr. iir ve musiki arasndaki iliki birok

    zaman edebiyat incelemelerinde gndeme gelmitir. Sesin fonksiyonun iir

    zerindeki etkisine ilikin farkl dnceler belirmitir (Macit, 2005: 8)

    Divan edebiyatnda iir, musiki i ie gemitir. yle ki divan iirinde baz

    trler bestelenmek zere yazlmlardr. Murabbalar, gazellerin bir ksm bu gruba

    girmektedir.

    iirde doal syleyi de ahengi oluturan bir etkendir. Ayrca atasz ve

    deyimlerin de divan iirinde yaygn olarak kullanld hatta bunlara irsal-i mesel

    denildii bilinmektedir. Bunlarn dnda kalan sz tekrarlar, ikilemeler, cinas,

    itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni, kafiye ve redif ahengi oluturan

    etkenlerdir.

    Bir metnin dil yaps ve fonksiyonu slup incelemelerinin alanna girer.

    Divan airleri iirlerinde duygu ve dncelerini en etkili bir biimde ifade ederek

    musikyi ve ahengi salamaya almlardr. Bu almayla Uslnin Divnna

    baklarak onun iir sanatndaki baars ortaya koymaya allacaktr.

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 126

    VEZN

    Usl yazd iirlerde byk oranda aruz veznini kullanmtr. Dokuz

    iirinde hece veznine yer vermitir. Aruzla yazlan iirlerde toplam on iki kalp

    kullanm bunlarn %54 remel bahrinin Filtn filtn filtn filn

    kalplaryla yazlmlardr.

    Uslnin yaad dnem aruz lsnn ok yaygn kullanld bir dnem

    olmasna karn hece lsn de kullanmtr. Kulland vezinlerde daha ok imale

    hatalar grlmektedir (sen, 1990: 20)

    2. SZ TEKRARLARI

    Sz tekrarlar kelime ve kelime gruplarnn tekrarna dayal bir anlatm

    tekniidir. Divan edebiyatnda ska grlmektedir. Ahenk de sz ve sz gruplarnn

    belirli aralklarla tekrarndan domaktadr. Anlamla btnletii zaman poetik bir

    fonksiyon oluturur. stein etkili bir biimde ortaya konulmasn salar. Sadece iir

    deil, bir bakma mensur iir sayabileceimiz bahr- tavillerde, secili anlatm esas

    alan mensur metinlerde sz ve ses gruplarnn belirli aralklarla tekrar edilmesi

    metne doal bir akkanlk kazandrmaktadr.

    Szck ve szck beklerinin, btn bir dizenin tekrarlanmas, ses asndan

    bir armoni salamakta, bir uyum, bir ritim oluturmaktadr. Bunu mzik

    yaptlarndaki zaman zaman melodinin tekrarlanmasna benzetebiliriz.

    Divan iirinde ayn seslerden oluan tekrarlarn yan sra benzer seslerin

    tekrarlar da iirlerde ahenk unsuru olarak kullanlmaktadr. Cinas, itikak, kalb, aks,

    iade ve tars gibi sz sanatlar benzer seslerin tekrarndan doan bir ahenk oluturur (