of 17/17
Wyzwania demograficzne w Europie Środkowo-Wschodniej na przełomie XX i XXI wieku Marek Okólski Jakość i warunki życia a procesy demograficzne w Europie Środkowej w czasach nowożytnych Zielonogórskie spotkania z demografią 24-25 października 2012

Wyzwania demograficzne w Europie Środkowo-Wschodniej na

  • View
    215

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Wyzwania demograficzne w Europie Środkowo-Wschodniej na

  • Wyzwania demograficzne

    w Europie rodkowo-Wschodniej

    na przeomie XX i XXI wieku

    Marek Oklski

    Jako i warunki ycia a procesy demograficzne w Europie rodkowej w czasach nowoytnych

    Zielonogrskie spotkania z demografi

    24-25 padziernika 2012

  • Podstawowa teza

    Sytuacja demograficzna Europy rodkowo-Wschodniej (EW/Europy pokomunistycznej) odbiega wyranie od sytuacji w pozostaej czci kontynentu

    Gwne dugookresowe tendencje na kontynencie to: stabilizacja zaludnienia, kompensata niedostatku urodze przez imigracj oraz starzenie si populacji

    Na tle innych kontynentw, te tendencje rodz niepokj i stawiaj Europ w relatywnie niekorzystnym pooeniu

    EW dowiadcza regresu ludnociowego, spadek liczby urodze jest gbszy i zwykle towarzyszy temu silna emigracja, za starzenie populacji ma wiksz dynamik

    W EW ogniskuj si zatem najpowaniejsze dugookresowe wyzwania demograficzne

  • Cztery perspektywy opisu wyzwa i zagroe demograficznych w EW:

    Tradycyjna (wielko populacji regres)

    Cywilizacyjna (schykowo)

    Strukturalna (jako populacji negatywna selekcja)

    Funkcjonalna (zaburzenie proporcji midzy podstawowymi grupami populacji)

  • Perspektywa tradycyjna czy upadek demograficzny?

    wiat: wzrost zaludnienia z 6,9 mld (2010) do 10,1 mld (2100)

    Europa (bez Wschodu): wzrost (stagnacja!) z 440 mln do 450 mln

    Europa Wschodnia: spadek z 295 mln do 220 mln

    Udzia Europy w zaludnieniu Ziemi (%):

    Udzia Europy Wschodniej w zaludnieniu Europy (%):

    1950 1980 2010 2040 2070 2100

    8,7 6,6 4,3 3,0 2,4 2,2

    1950 1980 2010 2040 2070 2100

    40,2 42,6 40,0 36,6 34,2 32,9

  • Perspektywa cywilizacyjna (Gaetano Mosca, 1939) demograficzne korelaty schyku cywilizacji/imperium: osabienie ywotnoci biologicznej (zdrowie mentalne i fizyczne oraz prokreacja) i exodus migracyjny

    Wschd Europy (kraje komunistyczne/postkomunistyczne):

    Kryzys zdrowotny (od lat 60. do pocztku lat 90. XX w., a nawet co najmniej do pocztku XXI w.)

    Zwona reprodukcja ludnoci fenomen najniszej niskiej dzietnoci (TFR = 1,1-1,4)

    Trwaa silna emigracja (ubytki populacji na og rzdu 5-10% w okresie 1990-2010)

  • Efekt przeduajcych si tradycyjnych stosunkw spoecznych

    Skutki imperialnej zalenoci w okresie zaborw

    Efekt represji okresu II wojny wiatowej i powojennego

    Konsekwencje socjalistycznej modernizacji

    Skutki powojennych ( i najnowszych) fal migracyjnych

    Czy obecna sabo elit i niedowad przywdztwa nie maj

    rda w demografii?

    Perspektywa strukturalna selektywno zjawisk demograficznych systematycznie osabia segment populacji, z ktrego wywodzi si gros elity

  • Ilustracja: nadzwyczajne straty biologiczne ludnoci polskiej (PL) i ydowskiej () w okresie II wojny wiatowej (jedynie na skutek okupacji niemieckiej)

    Oglna umieralno podczas wojny w Polsce wzrosa z 13 do 18; ponadto 6,5 mln zgonw nadzwyczajnych (w tym ponad 5 mln PL i na skutek terroru niemieckiego)

    Zgony nadzwyczajne (straty) ludnoci miejskiej stanowiy 50,6% jej stanu w 1939 (na wsi 7,1%)

    Ludno (PL i ) miast w 1939 = 34,6% ludnoci (PL i ); straty biologiczne w okresie 1939-1945 = 78,9% ogu strat PL i odwrcone proporcje

    Straty elit: adwokaci 57% stanu w 1939, lekarze 39%, naukowcy 29%, duchowni (katoliccy) 27%, sdziowie i prokuratorzy 22%, nauczyciele szk rednich 14%

    Inny rodzaj uszczerbku biologicznego: deficyt urodze (1,2 mln), inwalidztwo (600 tys.), grone dla ycia choroby (np. 1,5 mln chorych na grulic, zarejestrowanych w latach 1945-1946)

  • Cd. Ilustracji dalsze (inne) drogi eliminacji (wymiany) elity

    Izolacja lub eksterminacja wrogw ludu (wadzy sowieckiej) w okresie (i na terenach) okupacji ZSRR

    Ucieczki, emigracja bezporednio powojenna, pozostanie za granic znacznej czci osb internowanych lub deportowanych

    Eksterminacja ocalaych z II wojny wiatowej (niezalenych) liderw

    Powojenna polityka kadrowa promocja kadr (awans spoeczny), preferencyjna (obciona klasowo) rekrutacja na studia, itp.

    Zasiedlenie gwnych orodkw administracyjnych i akademickich przez mode pokolenie wywodzce si z chopstwa

  • Pniejsze emigracje

    Gwna fala w okresie PRL 1981-1989 ponad milion osb, w tym 47% (wrd osb 18+) z co najmniej wyksztaceniem rednim (24% w populacji, ktra pozostaa w PL), w tym 13% z wyksztaceniem wyszym (7% w populacji, ktra pozostaa w PL)

    Utrata wicej ni jednego penego rocznika absolwentw szk wyszych w okresie 1981-1989

    Wielka emigracja po 1 maja 2004 obecnie ponad 2 miliony staych mieszkacw PL przebywa czasowo (w wikszoci ponad rok) za granic, wrd nich 300 tys. ma wysze wyksztacenie (ponad 14%); natomiast wrd powracajcych taki poziom wyksztacenia wystpuje o 30% rzadziej ni wrd emigrantw

  • A zatem, dugotrway, systematyczny ubytek zasobw demograficznych, z ktrych rekrutuje si podstawowa cz elit

  • Perspektywa funkcjonalna narastajce dysproporcje midzy ludnoci w wieku przed-, po- oraz (re)produkcyjnym

    odwieczne relacje: grupa -19 (zaplecze reprodukcyjne) niemal tak samo liczna jak grupa 20-59, speniajaca podstawowe funkcje reprodukcyjne (prokreacja, wychowanie potomstwa, utrzymanie rodziny) i marginalne rozmiary grupy 60+ (znikoma warto reprodukcyjna)

    Co z tego pozostao?

  • starcza zapa w perspektywie 50 lat

  • -15% -10% -5% 0% 5% 10% 15%

    0-4

    10-14

    20-24

    30-34

    40-44

    50-54

    60-64

    70-74

    80+

    Polska 1950

    Kobiety Mczyni

    -15% -10% -5% 0% 5% 10% 15%

    0-4

    10-14

    20-24

    30-34

    40-44

    50-54

    60-64

    70-74

    80+

    Polska 2050

    Kobiety Mczyni

    -15% -5% 5% 15%

    0-4

    10-14

    20-24

    30-34

    40-44

    50-54

    60-64

    70-74

    80+

    Europa Zachodnia 1950

    Kobiety Mczyni

    -15% -10% -5% 0% 5% 10% 15%

    0-4

    10-14

    20-24

    30-34

    40-44

    50-54

    60-64

    70-74

    80+

    Europa Zachodnia 2050

    Kobiety Mczyni

  • Polska Eurostat, 2008: W 2060 4,1 mln w wieku 80+, tj. 12% populacji (w 1950 200 tys., tj. 0,7%; w 2010 1,3 mln, tj. 3%)

  • 0

    10

    20

    30

    40

    50

    60

    70

    Rumunia

    Polska

    Sowacja

    Bugaria

    Niemcy

    Wgry

    Portugalia

    Grecja

    Wochy

    HiszpaniaCzechy

    Austria

    Holandia

    Finlandia

    Francja

    Szwecja

    Belgia

    Dania

    Wielka Brytania

    2008 2035 2060

    Wspczynnik obcienia ludmi starymi (65+/15-64)*100

  • Dzikuj za uwag