POČECI MODERNE U SRPSKOJ UMETNOSTI

Embed Size (px)

Text of POČECI MODERNE U SRPSKOJ UMETNOSTI

POECI MODERNE U SRPSKOJ UMETNOSTI LIDIJA MERENIK POETAK MODERNE UMETNOSTI U SRBA

OD PLENERIZMA KA IMPRESIONIZMU MARKO MURAT (1864-1944 PROLEE 1894

ISTORIJSKA KOMPOZICIJA KAO STARI NARATIV, PLENERIZAM KAO NOVI SLIKARSKI JEZIK PAJA JOVANOVI KRUNISANJE CARA DUANA U SKOPLJU, 1900 POLITIKO-NACIONALNA REPREZENTACIJA U Paviljonu Kraljevine Srbije izlau ore Krsti Pad Stalaa, Rista Vukanovi Dahije, Leon Koen Otmicu srpkinja za turski harem, Paja Jovanovi Krunisanje cara Duana u Skoplju, Marko Murat Ulazak cara Duana u Dubrovnik i dr. Paja Jovanovi dobija Zlatnu medalju za istorijsku kompoziciju uraenu pleneristikim manirom. URO PREDI HERCEGOVAKI BEGUNCI SLIKARSKA KOLA BETE I RISTE VUKANOVIA U BEOGRADU BETA SA UENICIMA NADEDA PETROVI I KOSTA MILIEVI SA OREM KRSTIEM

POECI IMPRESIONIZMA NA POETKU XX VEKA 1900

1

1900. 1903 U atentatu (MAJSKI PREVRAT) ubijeni kralj Aleksandar Obrenovi i kraljica Draga. Majskim prevratom, dolazi do smene dinastija, a na presto dolazi Petar Karaorevi, koji menja strategiju kako unutranje, tako i spoljne politike. 1903: Osnovano je udruenje Slovenski jug - projugoslovenski orijentisanih studenata Velike kole. Raa se ideja o osloboenju junoslovenskih naroda, koju Nadeda Petrovi svesrdno prihvata. Organizuje veliki enski skup 15. avgusta 1903, u vatrenom govoru agituje za "buenje patriotske svesti kod naeg enskinja", politiku i socijalnu pravdu, prikupljanje i pruanje brze i efikasne pomoi Srbima izvan Srbije. Nadeda osniva Kolo srpskih sestara, postaje prvi njegov sekretar. Prikuplja i tokom jeseni odnosi humanitarnu pomo u Makedoniju (sela oko Bitolja, Prilepa, Kieva) i za postradala sela oko Soluna. Istom prilikom ilegalno prenosi municiju sakrivenu u itu. Nastaju impresionistike slike Riharda Jakopia Sunani breg i Kamnitnik. Osnovan je Muzej grada Beograda. U Srbiju je stigao prvi automobil. BEOGRAD, VASINA ULICA 1903 1904. Povodom stogodinjice Prvog srpskog ustanka i krunisanja Petra I, Nadeda uestvuje u osnivanju i organizaciji Prve jugoslovenske umetnike izlobe, koja okuplja srpske, hrvatske, slovenake i bugarske umetnike i afirmie junoslovensku (jugoslovensku) ideju - zagovaranjem kako kulturne, tako i politike autonomije. Izloba je otvorena 5. septembra na prvom spratu Velike kole. Otvorio ju je kralj Petar I i tom prilikom otkupio 41 delo i odlikovao najistaknutije umetnike. Nastaje inicijativa za osnivanje Jugoslovenske umetnike kolonije. Nadeda dolazi na ideju o osnivanju Jugoslovenske umetnike galerije, a pravila rada Galerije pie dr Miloje Vasi. Ova ideja nije realizovana, ali je fond otkupljenih dela sa Prve jugoslovenske umetnike izlobe predstavljao zaetak Zbirke jugoslovenskog slikarstva XX veka Narodnog muzeja u Beogradu. Nadeda radi kljune slike ovog perioda - Resnik i Staro groblje. Dobija Orden sv. Save IV stepena. Objavljeni Principi metafizike Branislava Petronijevia i Jazavac pred sudom Petra Koia. Izlaze prvi brojevi novina Politika i Pravda. BEOGRAD, ULICA KNEZA MIHAJLA, 1905

2

Na samom poetku srpskog modernog slikarstva, u vreme njegovog formiranja, oko godine 1900, opaamo na vidiku tri generacije: stariju, s Krstiem, koja je ve uveliko stekla ime i popularnost; srednju, koja je aktivno stupala u umetniki ivot; i mladu, koja je tek dovravala svoje kolovanje. Do svih triju svetlost je doprla kao problem: jedna je ukazala na njega, druga ga je prihvatila, a trea razvila. Uoava se da su Srbi, reavajui problem svetlosti, uli u moderno slikarstvo. Meutim, predistorija novog sadrana je u razvoju od vetakog osvetljenja do prirodne svetlosti, od slikara luminista do prvih plenerista starije generacije. U slikama s nonim osvetljenjem, koje su radili ura Jaki, Beta i Rista Vukanovi, ore Krsti, Leon Koen i Stevan Aleksi, izgraivala se tehnika kratkog i samostalnog poteza, a u delima plenerista sazrevala je postepeno koncepcija svetlosti kao osnovnog problema slike. Oba ova reenja nastala su u zemlji; to su bile pouke i iskustva koja su mladi aci Krstievog ateljea i Kutlikove kole mogli da steknu u Beogradu i da ih dobro upamte pre nego to su produili svoja kolovanja na Zapadu. (L. Trifunovi) Dva zapadnoevropska centra, Minhen i Pariz, uticali su na razvoj srpskog slikarstva u vremenskom razdoblju od 1900. do 1918. Meutim, kada su prvi srpski slikari ili za Pariz (Milovanovi, Nadeda), francuska umetnost je uveliko prebolela impresionizam, i u tim godinama, od 1903. do 1912, borila se sa simbolistikim, fovistikim i kubistikim slikarstvom. Otkuda to da se nai nisu vezali za ove pravce i za ono to im je bilo savremeno, ve za impresionizam, tu u tim godinama za Francusku ve prevazienu umetnost? Odgovor na ovo pitanje otkriva temelje srpske Moderne i specifinost njena razvoja u odnosu na evropsku umetnost. Dva krupna istorijska razloga uticala su da se nai umetnici, svesno ili nesvesno, dolazei u Pariz ne opredele za savremene pokrete: (1) vezanost za domai umetniki razvoj, u kome su na prelazu iz XIX a XX vek jake tradicije kasnog romantizma u temi (istorijska kompozicija) i realizma u formi; i (2) prvi srpski slikari nisu dolazili u Pariz direktno iz Srbije, ve preko Praga i Minhena, u kojima su videli i ve prihvatili izvesna impresionistika reenja.. (L.T.) TERAZIJE U PRVOJ DECENIJI XX VEKA UGAO KNEZ MIHAJLOVE I KOLAREVE STARA ALBANIJA PRE IZGRADNJE PALATE ALBANIJA

FOTOGRAFIJA S POETKA XX VEKA

1907. KLJUNA GODINA SRPSKOG IMPRESIONIZMA Most cara Duana u Skoplju Milana Milovanovia (1876-1946) Srpski impresionizam je predstavljao istorijsku prekretnicu: s njim je u Srbiji poela ivot moderna i savremena koncepcija slike.

3

Razvoj impresionizma pokazuje da je on u godinama prvog svetskog rata bio na vrhuncu, jer su svetlosni problemi dobili tada najzrelija reenja. 1907. 1907. MONE, ENA SA SUNCOBRANOM, ETNJA, 1875 NADEDA, KOLOSEUM, 1907 BORIVOJE STEVANOVI 1878-OKO 19 DEVOJICA U DVORITU, OKO 1920 ? BETA VUKANOVI (1872-1972) LETNJI DAN, 1918-19 NATALIJA CVETKOVI (1888-1928), SLIKARKA LUKI U BATI, 1915 NATALIJA CVETKOVI, ZA IVAOM MAINOM, 1913 GRADJANSKE TEME NARODSKE TEME NADEDA PETROVI, ANA, 1908 ITANJE 1901 NADEDA, DAMA SA CRNIM EIROM, 1909 Sa pomenutim delima koja nastaju kao bona, paralelna struja Nadedinoj centralnoj ideolokoj sadrini slike zaviaja, a pre svega sa pomenutim portretima i autoportretom iz 1907, kao vrhunskim slikarskim realizacijama, mogu se meriti jo i aktovi koje Nadeda slika u dve vremenske celine, poetkom 20. veka i oko 1907-1909. Aktovi, takoe, nisu u ii njene slikarsko-programske strategije. Oni se razvijaju u Minhenu: najranije su studije - vebe iz 1899, kao i crtei, studije mukog i enskog akta iz 1900. Iste godine nastaje i jedan od najboljih aktova, slika enski akt s lea, a oko 1901. i Sedei enski

4

akt. Od trenutka kada se vrati u Srbiju, 1903, i postane okupirana politikim pitanjima i aktivnostima, kao i u vreme kada je najvie usredsreena na rad po programskim osnovama Kolonije, ona ne slika aktove, sporedni sadraj u odnosu na primarne ciljeve. Akt se ponovo javlja u vremenu vezanom za njene najbolje pretpariske slikarske godine, 1907-1909. Tada slikarskim kvalitetom kulminira, Akt u fotelji (Odmor) iz 1909. I ovde moemo pronai svedoanstvo Nadedinog moderniteta, ako imamo u vidu predrasude koje postoje prema aktu kao temi kojom bi se umetnice aktivnije bavile, relativno nepoeljnoj temi koja je posledica drutveno propisane podele polova: "Akt je [...] ruio tabu, stvarajui pukotinu na povrini rigoroznih pravila epohe koja su diktirala model po kome se i poznato smatralo nepoznatim, ako je tako bilo prihvatljivije"[4]. AKT 1901 enski akt s lea je slika relativno velikog formata[5], u odnosu na druge slike iz ovog perioda, a do 1978.[6] nema podataka da je javno izlagana, kako za Nadedinog ivota, tako ni posthumno. Akt u fotelji (Odmor)[7] je izlagan na Nadedinoj drugoj samostalnoj izlobi u Ljubljani, 1910, ali ne i u Beogradu[8]. Obe slike su svedoanstvo da Nadeda ne pati od "porcelanskog izraavanja" i uglaenosti. Akt u fotelji pokazuje onu vrstu prirodnog i spontanog kojem je teila i u drugim temama i sadrajima. Sada se osloboenost od kostima - graanske haljine ili narodne nonje, pokazuje kao izrazito moderni pokuaj spontane scene (ili njene inscenacije) - dokolice, odmora - u graanskom enterijeru, po duhu najslinijem ambijentu skicozno raene slike iz 1910. ena u crvenoj haljini (ena u crvenom)[9] i kao da sa njom ini zamiljeni par suprotnosti, iste, oputene poze tela: jednog nagog i nesputanog, drugog odevenog u drutveno i statusno kodiranu odeu - veernju haljinu, najceremonijalniji i najuglaeniji od svih bourgeois kostima. Iako raen slobodnim i irokim potezom, sa nijansama toplih boja u osnovi (varijacije crvene, u boji fotelje i poda), on odaje slini utisak kompozicione svedenosti i jednostavnosti ukupnog utiska: eliminisanje suvinih detalja, putenosti, ukrasa i izvetaenosti poze, tela, celokupnog izgleda. Prilino usamljeni i na prvi pogled izolovani u Nadedinom opusu, aktovi ipak ostaju deo one vizije prirode, prirodnog i osloboenog, koja je znatno izdvaja od slike prirode kao proizvoda vladajue kulture[10], i ukazuju na njen novi, drugaiji, individualni i anticipirajui pogled u repertoar Modernih tema. [1] 1901 1909 ENA U CRVENOJ HALJINI Ana Ciganka 1905 Devojica 1905

5

Dve seljanke 1905 ienje gusenica 1906 Nadeda Petrovi je prva od srpskih umetnica i umetnika u 20. veku bila dovoljno otvorena za podsticaje Moderne, a njena dela su prva moderna postignua u srpskoj umetnosti na poetku veka. Moderna je u srpskom slikarstvu generisana zahvaljujui Nadedinom individualnom delovanju 1905. godine, a svoj vrhunac je imala u ostvarenjima slikarkine pariske i postpariske faze, izmeu 1910. i 1914. godine. Nadeda Petrovi je progresivna slikarka koja nije hroniar grada, prizora i obiaja modernog doba i ideala modernizacije. Nije ni slikarka arkadijske, estetizovane Srbije, ve onakve kakva je Srbija bila - ivopisna, patrijarhalna, siromana i ne