Koncepcja ograniczeń domniemanych, a sytuacja prawna i

  • View
    217

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of Koncepcja ograniczeń domniemanych, a sytuacja prawna i

  • B. Gronowska

    Probacja 4, 2011 74

    Boena Gronowska

    Koncepcja ogranicze domniemanych, a sytu-acja prawna i faktyczna osb pozbawionych wolno ci. Rozwa ania na tle orzecznictwa

    strasburskiego

    Uwagi oglne

    Wskazana w tytule koncepcja ogranicze domniemanych (inherent limita-tions) zostaa wypracowana przez organy kontrolne Europejskiej Konwencji Praw Czowieka z 1950 r. (cyt. dalej jako KE). Uycie formy mnogiej w odnie-sieniu do organw implementacyjnych KE w sposb bezporedni nawizuje do oryginalnego ksztatu procedury kontrolnej uregulowanej w pierwotnej wer-sji wspomnianego traktatu, tj. Europejskiej Komisji Praw Czowieka (EKPCz) oraz Europejskiego Trybunau Praw Czowieka (ETPCz). Zgodnie z brzmie-niem art. 19 KE z 1950 r. oba te organy zostay powoane do ycia w celu zapewnienia przestrzegania zobowiza podjtych przez pastwastrony KE. Przypomnijmy, e od 1998 r. funkcj t sprawuje samodzielnie ETPCz, gdy wraz z wejciem w ycie protokou nr 11 z 1994 r. zdecydowano si zlikwido-wa EKPCz (faktycznie dziaaa jeszcze do koca 1999 r. w celu ukoczenia daleko zaawansowanych spraw uznanych wczeniej za dopuszczalne).

    Powysza informacja wydaje si istotna, gdy w trakcie prezentowania w niniejszym opracowaniu oficjalnych stanowisk organw strasburskich, si rzeczy, naley sign wstecz, gdy wiele z tych wczesnych koncepcji funk-cjonuje nadal, cho z pewnymi modyfikacjami. Doskonaym tego przykadem jest choby doktryna swobody oceny, jaka przysuguje pastwu (organom pastwowym) w zwizku z podejmowaniem decyzji o koniecznoci ingerencji w indywidualne prawo czy wolno1. W rezultacie take analiza tzw. ograni-cze domniemanych musi konsekwentnie uwzgldnia stanowisko obu or-ganw implementacyjnych KE.

    Istota tej koncepcji bazuje na zaoeniu, e w odniesieniu do osb pozba-wionych wolnoci, oprcz zawartych explicite w standardach KE ogranicze szczeglnych (klauzule limitacyjne), dziaaj dodatkowe ograniczenia, wymu-szone specyfik sytuacji, w jakiej osoba pozbawiona wolnoci si znajduje2. 1 Odnonie wskazanej doktryny por. obszerne i pierwsze w polskiej literaturze przedmiotu tak

    kompleksowe studium A. W i n i e w s k i e g o, Koncepcja marginesu oceny w orzecznictwie Europejskiego Trybunau Praw Czowieka, Gdask 2008, passim.

    2 Por. Yearbook of the European Convention on Human Rights, The Hague 1963, vol. 5, s. 126; B. B a n a s z a k, Prawa jednostki i systemy ich ochrony, Wrocaw 1995, s. 67.

  • Koncepcja ogranicze domniemanych, a sytuacja prawna i faktyczna...

    Probacja 4, 2011 75

    Pomys na ograniczenia domniemane zawdziczamy EKPCz, ktra wczeniej od Trybunau miaa okazj zetkn si z licznymi skargami po-chodzcymi od osb pozbawionych wolnoci (tymczasowo aresztowanych oraz skazanych). W skargach tych oprcz klasycznych zarzutw pod adre-sem krajowych wadz penitencjarnych, np. na sposb traktowania, na wa-runki sanitarno-bytowe czy bardziej generalnie na poziom oferowanej w in-stytucji penitencjarnej pomocy terapeutyczno-medycznej zaczy si stop-niowo pojawia skargi o zupenie innym zabarwieniu. Ich wsplnym mianow-nikiem by fakt, e wszystkie one dotyczyy zarzutu niemonoci skorzysta-nia przez konkretnego winia z przysugujcych mu z mocy prawa typo-wych praw cywilnych, politycznych czy take socjalnych3. Naley w tym miejscu raz jeszcze przypomnie, e zgodnie z tradycj wspczesnych sys-temw wymiaru sprawiedliwoci w sprawach karnych wizie traci tylko tyle praw, ilu oficjalnie pozbawiono go prawomocnym wyrokiem.

    W sposb najprostszy koncepcj ogranicze domniemanych mona wy-jani nastpujco. Po pierwsze, w tekcie KE wystpuj liczne standardy, ktre zawieraj wasne klauzule limitacyjne, a dodatkowo mog by one uzupenione o ograniczenie oglne, jakim jest derogacja w rozumieniu art. 15 KE. Podane przykady ogranicze maj jednoznaczn podstaw i form prawn, ktra z duym prawdopodobiestwem zakada umoliwienie dokonywania precyzyjnych ocen stosowanych przez pastwo ogranicze, czy to indywidualnych, czy te o charakterze oglnym. Warto w tym miejscu przypomnie, e tradycyjne reguy limitacyjne formuuj trzy elazne reguy, ktre musz by cznie spenione w kadym przypadku dokonania ograni-czenia prawa jednostki (legalno, celowo i proporcjonalno)4.

    Naley wskaza na to, e EKPCz w swoim podejciu do ogranicze do-mniemanych nie bya osamotniona5. Doczy do niej ETPCz oraz Komitet Ministrw Rady Europy. To on wanie sformuowa w 1962 r. pogld6, e sam fakt pozbawienia wolnoci nie moe wpywa na posiadanie przez winia praw (), jedynie ich realizacja moe by ograniczona, jeeli byoby to niezgodne z celem pozbawienia wolnoci lub kolidowao z utrzymaniem porzdku i bezpieczestwa danego zakadu.

    Z ca pewnoci trudno byoby polemizowa z tak sformuowan tez, cho warto nieco bliej przyjrze si jej treci. W myl powoanego doku-mentu, winiowie pozostaj podmiotami praw i wolnoci, ktrych nie po-

    3 P. v a n D i j k, G. J. H. v a n H o o f, Theory and Practice of the European Convention on

    Human Rights, DeventerBoston 1990, s. 230231. 4 R. M i z e r s k i, Test legalnoci w systemie Europejskiej Konwencji Praw Czowieka, Warsza-

    wa 2009, s. 95108. 5 A. R e y n a u d, Human Rights in Prisons, Strasbourg 1983, s. 199202. 6 Resolution (62)2 of the Committee of Ministers of the Council of Europe on electoral, civil and

    social rights Recommendation 195, adopted in 1962.

  • B. Gronowska

    Probacja 4, 2011 76

    zbawiono ich na mocy wyroku. Rzecz jednak w tym, e prawo na papierze powinno dziaa bez zakce w praktyce, a z tym aspektem zagadnienia sprawa przedstawia si zupenie inaczej.

    Ot, np. wystpienie enigmatycznej kategorii bezpieczestwa danego zakadu, a w tym konieczno ochrony wspwiniw lub funkcjonariuszy, w sposb bardzo skuteczny moe wspomniane prawa uczyni iluzorycznymi. W pocztkowym okresie traktowano to jako cen bycia winiem. Waciwie dopiero w 1975 r. ETPCz w sposb bardziej elastyczny odnis si do kon-cepcji ogranicze domniemanych, przyjmujc, e mog one mie zastosowa-nie jedynie w wypadku tych praw, ktre nie posiadaj wasnych klauzul limita-cyjnych. Oznacza to, e prawa zawierajce takie klauzule nie bd podlegay dodatkowym ograniczeniom, wynikajcym z innych standardw midzynaro-dowych, a prawo nie bdzie mogo by objte podwjnym ograniczeniem7.

    Naley take doda, e sama KE stwarza due pole swobody dla wypra-cowania stosownych regu dotyczcych sytuacji prawnej osb pozbawionych wolnoci. Zarwno bowiem w tekcie KE, jak i w jej protokoach dodatko-wych nie tylko, e nie ma odpowiednika art. 10 Midzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r.8, ale w ogle brak jest szersze-go katalogu praw minimalnych przysugujcych winiom. Jedynym punktem odniesienia w tym zakresie moe by katalog praw proceduralnych zamiesz-czonych w art. 5 KE. Z kolei, w literaturze przedmiotu od dawna postuluje si zapewnienie choby tylko trzech substancjalnych praw minimalnych, tj. 1) prawa do zawiadomienia osoby trzeciej o fakcie pozbawienia wolnoci, 2) prawa dostpu do pomocy prawnej oraz 3) prawa do wyboru lekarza, ktry sprawuje opiek nad osob pozbawion

    wolnoci9. Warto rwnie przypomnie, e w ramach Rady Europy toczyy si

    wstpne prace nad przygotowaniem nowego protokou do KE, ktry w cao-ci dotyczy mia praw osb pozbawionych wolnoci10. Wszystko jednak przynajmniej, jak dotd wskazuje, e na wspomniany dokument przyjdzie jeszcze pewnie troch poczeka, o ile w ogle nie zostanie generalnie zmie-

    7 P. v a n D i j k, G. J. H. v a n H o o f, Theory and Practice, op. cit., s. 575578. 8 Zgodnie z treci art. 10 1 MPPOiP: Kada osoba pozbawiona wolnoci bdzie traktowa-

    na w sposb humanitarny I z poszanowaniem przyrodzonej godnoci osoby ludzkiej. Z kolei, w 3 tego artykuu podkrelono, e Elementem systemu penitencjarnego bdzie takie po-stpowanie z winiami, ktrego zasadniczym celem jest ich poprawa i resocjalizacja.

    9 M. N o w a k, W. S u n t i n g e r, International Mechanisms for the Prevention of Torture, (w:) Monitoring Human Rights in Europe. Comparing International Procedures and Mechanisms, DordrechtBostonLondon 1993, s. 146 i 161162.

    10 Por. Committee of Experts for the development of Human Rights, Working Group on Condi-tions of Detention, DHDEV (93) Strasbourg 1993, rev. 1. Szerzej na temat propozycji zawartych w projekcie protokou por. D. G a j d u s, B. G r o n o w s k a, Europejskie standardy traktowania winiw, Toru 1998, s. 32.

  • Koncepcja ogranicze domniemanych, a sytuacja prawna i faktyczna...

    Probacja 4, 2011 77

    niona koncepcja w tym zakresie. Nie zmienia to faktu, e nawet przy odpo-wiednim zastosowaniu obecnego instrumentarium prawnego osoby pozba-wione wolnoci w wyniku decyzji zapadych w procesie karnym wymagaj dodatkowych zabezpiecze, gdy stanowi tzw. grup szczeglnego ryzyka wiktymizacji. Potwierdzeniem tego stwierdzenia jest fakt niezwykle szerokie-go zainteresowania problematyk praw osb pozbawionych wolnoci na poziomie tzw. midzynarodowego soft law, w tym zwaszcza kreowanie tzw. regu minimalnych traktowania winiw11.

    W powyszym kontekcie wprowadzenie konstrukcji tzw. ogranicze do-mniemanych dodatkowo osabia sytuacj prawn i faktyczn winiw. Pierwsza uwaga zgaszana pod adresem rozwaanego w niniejszym opra-cowaniu zagadnienia badawczego sprowadza si do konstatacji, i koncep-cja ogranicze domniemanych jest klasycznym wytworem praktyki, akcep-towanym przez organy strasburskie, tym niemniej dzieje si to bez wyranej i stosownej podstawy prawnej dla takiego podejcia do sytuacji osb po-zbawionych wolnoci.

    Od pocztku dziaania organw strasburskich dominowa pogld, e wio-dcy w tej materii art. 5 KE samodzielnie nie gwarantuje osobie pozbawionej wolnoci prawa do specjalnych warunkw, w jakich to pozbawienie wolnoci bdzie realizowane12. Jedyne natomiast, co mona odnale we wczesnym orzecznictwie dotyczc