Pełny opis motywów i tematów literackich UWAGA: Słowa

Embed Size (px)

Text of Pełny opis motywów i tematów literackich UWAGA: Słowa

  • Peny opis motyww i tematw literackich

    UWAGA:Sowa wyrnione w tekcie opisu stanowi: a) rodzaj odsyacza do innych hase z naszej listy (tu pisane s ma liter ze wzgldu na czytelno caego opisu); albo:b) synonim hasa gwnego;albo:c) termin uatwiajcy zrozumienie myli kryjcej si za tytuowym hasem

    ALKOHOL Fragmenty zaznaczane z pomoc tego hasa odnosz si do zwyczajw zwizanych z piciem spirytualiw, niekoniecznie jednak daj si okreli sowem: pijastwo (ktre te znalazo si na licie, w zwizku np. z lektur fraszek Kochanowskiego i satyr Krasickiego). Tak si zoyo, e - alfabetycznie alkohol znalaz si na pierwszym miejscu naszej listy, co nie stawia go na czele w hierarchii wanoci.

    AMBICJAMotyw ten uwzgldnilimy z myl o rnych utworach, takich jak ba Co Andersena, czy Granica Nakowskiej, w ktrych ambicja stanowi gwn si kierujc postpowaniem bohaterw. Moe si czy z motywem urzdnik, jak te np. rycerz.

    ANIO Za pomoc tego motywu zaznaczamy fragmenty, w ktrych pojawia si posta anioa, istoty kojarzonej z dobrem i pokor wobec Boga, stojcej na przeciwnym biegunie systemu moralnoci w stosunku do szatana (i pomniejszych diabw). Istnieje jednak wiele utworw, w ktrych pojawiaj si osoby przeanielone (szczeglnie w literaturze romantycznej, w ktrej w ten sposb kreowane s najczciej kobiety przeciwiestwem bdzie tu typ kobiety demonicznej). Motyw przydatny jest rwnie do wskazywania rozmaitych wierze zwizanych z anioami i przemyle na ich temat.

    ANTYSEMITYZM Uwzgldnilimy na naszej licie antysemityzm, aby nie oznacza neutralnym okreleniem yd tych fragmentw, ktre, traktujc wprawdzie o ydach, stanowi jednak wypowiedzi oparte na stereotypach, nasycone uprzedzeniami, pogard, czy nienawici. Postanowilimy wskazywa neutralne wypowiedzi o antysemityzmie i jego przejawach (s takie np. w pamitnikach Rzeckiego), jak rwnie wypowiedzi o charakterze antysemickim (np. Lisieckiego w Lalce). Te ostatnie nie rzucaj oczywicie cienia na autora tekstu, nie wyraaj jego pogldw, lecz charakteryzuj fikcyjn posta; nie okrelaj te wymowy utworu.

    1

  • Antysemityzm jest uprzedzeniem opartym na przewiadczeniu, e ydzi stanowi wcielenie za (w rnych postaciach - od ekonomicznej po metafizyczn) i e jest to cecha nieusuwalna. Antysemityzm religijny cechuje przewiadczenie, e zmiana religii nie zmienia natury ydw i e ochrzczeni s oni nawet bardziej niebezpieczni, bo trudniej rozpoznawalni (por. kreacja postaci przechrztw w Nie-Boskiej komedii). Najatwiej rozpoznawalny antysemityzm rasistowski odwouje si bezporednio do metaforyki krwi, ale ucielenienie stereotypu yda nie jest wcale dzieem antysemitw operujcych pojciem rasy. Stereotyp ten wyrs wanie z utosamiania ydw ze zem, a wic szatanem, ktry, jak wiadomo, ma przypisane okrelone cechy fizyczne. Podczas gdy anioowie bywaj czsto blondynami, diabe jest raczej czarnowosy i niady, ma haczykowaty nos, czsto jest chromy (kuleje) itp.; ponadto dziedzin, w ktrej krluje szatan, jest sfera materialna wiata; dlatego np. kuszc do zaprzedania duszy, swym ofiarom czsto proponuje bogactwo i wadz. Mona powiedzie, e baniowo-moralitetowy obraz diaba przygotowa treci uyte do budowy stereotypu yda (por. J. Trachtenberg, Diabe i ydzi. redniowieczna koncepcja yda a wspczesny antysemityzm, Gdynia 1997 ISBN 8385732519); takie pomieszanie obrazu yda i szatana jako gwnych wrogw Chrystusa znajdziemy np. u Kasprowicza (Na wzgrzu mierci). Ponadto utosamienie tego rodzaju, prowadzce do przesunicia ydw w sfer mityczno-fantastyczn uatwia ich dehumanizacj w sferze wyobraniowej, stanowic pierwszy krok ku realnej eliminacji. Oczywicie innym wanym skadnikiem antysemityzmu jest zastosowanie koncepcji obcego oraz koncepcji narodw jako tworw przede wszystkim duchowych (stworzonych przez Boga na pocztku czasw), a przy tym przypisanych odpowiedniej ziemi, terenowi wyznaczonemu im przez Boga do ycia i realizacji okrelonej misji. W tym kontekcie figura yda Wiecznego Tuacza bya wykorzystywana przez antysemityzm dziewitnastowieczny, rozwijajcy si wraz z ide narodow. Wrd symptomw dyskursu antysemickiego mona wskaza m.in. uywanie lp, kiedy mwi si o cechach caej grupy (w zdaniach typu: ,,yd zawsze jest..., co automatycznie prowadzi do wygodnego uproszczenia i schematyzacji, a take wstpnego usunicia wszelkiej moliwoci istnienia rnorodnoci, wyjtkw itp.) oraz alogiczno polegajc na przypisywaniu ydom jednoczenie sprzecznych cech (siy i saboci, mdroci i gupoty itd.).

    ARKADIA W literaturze pojawia si wiele opisw krainy szczliwoci i harmonii; niekiedy jest to marzenie, niekiedy wspomnienie, niekiedy projekt przyszoci dotyczcy ziemi lub zawiatw; pojawienie si tego typu obrazw sygnalizujemy uywajc wanie motywu Arkadii. Odnajdziemy go w utworach takich, jak np.: ywot czowieka poczciwego Mikoaja Reja (przez ktrego wie wychwalana jest jako kraina dajca dostatek, szczcie i spokj), czy Pan Tadeusz Adama Mickiewicza z arkadyjsk wizj dworku w Soplicowie (zob te: sielanka, zoty wiek).

    ARTYSTA Motywem tym oznaczamy opisy kondycji, losu i problemw artystw w ogle, jak rwnie wskazujemy charakterystyczne fragmenty przedstawiajce poszczeglne postaci artystw rnych dziedzin. Wrd przykadw

    2

  • ilustrujcych treciow zawarto tego motywu mona wskaza np. obraz Boga-artysty (architekta, twrcy wiata) w Pieni XXV (Ks.II) Jana Kochanowskiego, czy Konrada - bohatera III cz. Dziadw Mickiewicza poety i samotnika, ktry odnajduje ukojenie w sztuce.

    BEZDOMNO Jest to temat pojemny. Moemy za pomoc tego hasa zaznacza fragmenty opisujce rzeczywist bezdomno brak domu zwizany z bied i egzystowaniem na marginesie spoeczestwa, niejako poza jego podstawowymi strukturami (dotyczy to np. Agaty w Chopach Reymonta). Z drugiej strony mona rzecz potraktowa metaforycznie i odnie si do waciwego np. emigrantom i charakterystycznego dla literatury romantyzmu poczucia wykorzenienia (bycia wdrowcem, wczg, osob, ktrej ycie staje si wdrwk, najczciej wbrew woli). W jeszcze innym znaczeniu pojawia si bezdomno w odniesieniu do bohaterw powieci eromskiego, Ludzie bezdomni: jest tu ona ideowym wyborem (ci, ktrzy pracuj dla ogu, nie mog zaj si budowaniem swego maego, prywatnego szczcia - domu).

    BEZPIECZESTWO Lektura tekstw owieceniowych, w ktrych wskazuje si i promuje metody postpowania ostronego, pozwalajcego unikn wszelkiej szkody czy straty, a nawet wszelkiego ryzyka (por. hasa: tchrzostwo oraz umiarkowanie) skonia nas do uwzgldnienia tematu bezpieczestwa - rozmaicie zreszt rozumianego i pojawiajcego si w przernych kontekstach. W Pieniach Kochanowskiego mowa jest o dbaoci o bezpieczestwo pastwa (tu motyw czy si z roztropnym patriotyzmem), a np. w Lalce Prusa bezpieczestwo stanowi podstawow warto w etosie mieszczasko-kupieckim; ponadto bezpieczestwo czy si take czsto z motywem dziecistwa i domu.

    BIEDA Uycie jest tu do oczywiste: mianowicie przy znamiennych opisach i przedstawieniach biedy, ale te ludzi biednych oraz dla wskazania oglniejszych refleksji na temat tego, czym jest bieda i w jaki sposb ksztatuje los i kondycj ludzk (np. w przypadku franciszkaskiego ideau ycia witego ubstwo jest czynnikiem podanym).

    BIJATYKA W wypadkach konfliktw, do opisu ktrych nie pasuje haso przemoc, ani te zbyt wzniosa walka, czy pojedynek stosujemy haso bijatyka. Bjki s, jak si okazuje, elementem do wanym w opisie obyczajowoci, co wida np. w Chopach Reymonta.

    BAZEN Zwyczajowo jest to posta komplementarna wobec postaci krla i stanowi symbol przekornej mdroci. Najsawniejszym wcieleniem bazna jest oczywicie Staczyk, wystpujcy w Weselu Wyspiaskiego; znajd si jednak zapewne mniej rozbudowane i wieloznaczne wypowiedzi na temat bazeskiej kondycji. Np. w dramacie Williama Shakespeare'a Hamlet, tytuowy bohater odnajduje na cmentarzu czaszk bazna Yoryka, ktre to zdarzenie zmusza go do refleksji nad losem oraz kondycj ludzk (zob. te: dwr).

    3

  • BDZENIE Motyw ten odwouje si po czci do naznaczonej niepewnoci kondycji ludzkiej, po czci natomiast do postaci miejskiego flaneura. Tym motywem oznacza bdziemy bdzenie Wokulskiego w labiryncie, jakim staje si dla niego Pary. Wokulski take odkrywa Warszaw i dowiadcza jej, gdy schodzi w d ulic Karow i bdzi po Powilu. Jednoczenie w polskich realiach czciej bdzi bdziemy nie w labiryntach miejskich, lecz po bezdroach i pustkowiach (dla uzupenienia obrazu polecamy tu z naszej listy cytaty zgromadzone pod hasem boto). Bdzenie rozumiane w sensie etycznym wie si z grzechem i upadkiem. Moe ono jednak dotyczy bkania si fizycznego lub te duchowego: poszukiwania swojego miejsca w yciu, zmierzania by moe ku jakiemu celowi przez pozornie przypadkowe miejsca; moe w kocu odnosi si do ycia wewntrznego (czy psychicznego) np. poszukiwania wasnej tosamoci.

    BOTO Zapewne w zwizku ze sotnym klimatem ywio bota wystpuje do czsto na kartach naszej literatury. Doczajc to haso do naszej listy, mylelimy rwnie o metaforycznym znaczeniu bota (w ktrym si brnie z trudem, ktre utrudnia i brudzi ycie). Scena stosowna dla rozmyla o bocie znajduje si np. w Siaczce. Obraz bota chtnie przywoywali autorzy w okresie modernizmu; jednak ju Mikoaj Rej pisa: Lepsza cnota w bocie, ni niecnota w zocie przeciwstawiajc w ten sposb boto bogactwu i kojarzc je ze szlachetnym ubstwem.

    BOGACTWO Motyw przewidziany do wskazywania nie tylko rozmaitych opisw bogactwa, ale take wypowiedzi traktujcych o tym, w jaki sposb rne postacie wyobraaj sobie bycie bogatym, co myl o tym stanie (zwykle okrelanym jako bogi lub przeklty) oraz o konsekwencjach zaywania bogactwa (ktre moe np. atwo prowadzi do pychy).