Projekt av

  • View
    226

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of Projekt av

Teritoret Arberore nen varesin e sistemit feudal bizantin

Teritoret Arberore nen varesin e sistemit feudal bizantin

OBJEKTIVATPercaktimi I principatave ArberoreTe gjykojme shtrirjen e sistemit feudal ne teritoret ArberoreTe analizoj politoken Bizantine ne aspektin politik, ekonomik, social, e kulturor ndaj teritoreve ArberoreTe reagimin e arberve ndaj politikes Bizantine.Te vleresoj tiparet dhe rendesin shtetformuese

Shqipria dhe Bizanti

Pas ndarjes s Perandoris Romake n dy pjes, m 395, trevat iliro-shqiptare hyn n prbrje t Perandoris Bizantine, si quhet zakonisht pas ksaj date Perandoria Romake e Lindjes sipas emrit antik t kryeqytetit t saj, Bizant, q pr nder t Konstandinit t Madh u quajt Konstandinopoj.Ashtu si i kishin dhn n shek. III-IV Perandoris Romake nj numr perandorsh e gjeneralsh t shquar, po ashtu gjat periudhs s hershme bizantine (shek. V-IX), trevat iliro-shqiptare i dhan Perandoris Bizantine disa perandor, ndr t cilt shquhen n mnyr t veant Anastasi I nga Durrsi (491-518) dhe Justiniani I nga Taurisium i Shkupit (527-565). Me reformat dhe me masat e zbatuara n administratn civile e ushtarake, kta dy perandor prgatitn kalimin nga antikiteti n mesjet dhe hodhn bazat e asaj q do t ishte perandoria m jetgjat n historin e qytetrimit mesdhetar.

Pozicioni skajor n kufi me Italin, me t ciln interesat e Bizantit mbetn deri n fund t lidhura ngusht, prcaktoi rolin e jashtzakonshm t trevave iliro-shqiptare n kuadrin e Perandoris Bizantine. Ato u kthyen n nj nyje komunikimi t Lindjes me Perndimin dhe anasjelltas. Nj rol t till e favorizonte ekzistenca e porteve t rndsishme gjat bregdetit t Adriatikut e t Jonit ose e arterieve rrugore q fillonin prej tyre dhe zgjateshin n thellsi t Gadishullit duke lidhur bregdetin me qendra t tilla t rndsishme, si Nishin, Shkupin, Ohrin, Sofjen, Kosturin, Selanikun, Adrianopojn e vet Konstandinopojn. Ashtu si n shekujt e lashtsis, rruga Egnatia vazhdoi ta luante rolin si vija kryesore e komunikimit midis provincave t Perandoris n rrafshin perndim-lindje. Prgjat traktit perndimor t rrugs Egnatia (Durrs-Apoloni-Peqin-Ohr) jan zhvilluar disa nga betejat m t prgjakshme t historis bizantine. Perandort bizantin i kushtuan vmendje t veant mbrojtjes strategjike t trevave iliro-shqiptare. Perandori Justiniani, sipas biografit t tij, Prokopit t Cezares, ndrtoi nga e para apo rimkmbi 168 kshtjella n katr provincat ilire: t Dardanis, Prevalit dhe t dy Epirve. Nga ana e tij, Anastasi I e rrethoi qytetin e tij t lindjes, Durrsin me mure madhshtore q shihen ende sot. Ve Durrsit, pikmbshtetje t pushtetit bizantin n Shqipri prbnin Tivari, Shkodra, Lezha, Kruja, Dibra, Prizreni, Shkupi, Berati, Devolli, Kolonja, Adrianopoja etj. Mbrojtja e tyre dhe e territorit n juridiksionin e tyre, u ishte besuar forcave e komandantve vendas. Trupa ushtarake iliro-shqiptare shrbenin gjithashtu n vise t tjera t Perandoris, sa n Lindje aq edhe n Perndim. N kohn e perandorit Justinian, ushtar iliro-shqiptar shrbenin n ushtrin bizantine me qndrim n Itali. N nj nga mbishkrimet e asaj kohe t gjetura n Itali, bhet fjal pr numrin e madh t ilirve (numerus felix Illyricianorum). Edhe n shekujt e mvonshm, reparte nga trevat iliro-shqiptare shrbenin n provincat bizantine t Italis e n provinca t tjera n Evrop e Azi. Principata e Arbrit Ballafaqimi i Perandoris Bizantine me normant e Italis dhe me kryqzatat n shek. XI-XII, nxori n plan t par rolin e shqiptarve dhe t tokave shqiptare q u ndodhn n qendr t ktij ballafaqimi. Qndrimi i shqiptarve prcaktoi dukshm zhvillimin e fushatave ushtarake t Perndimit, ndaj pushteti qendror bizantin u prpoq ta mbante n ann e vet fisnikrin shqiptare, duke e joshur at me privilegje e tituj deri dhe me ofiqe t lakmueshme n ushtrin dhe administratn bizantine. Duke filluar nga gjysma e dyt e shek. XI n burimet historike prmenden familje fisnike shqiptare, si Skurra, Arianiti, Muzaka, Topia, Meksha, Jonima, Pliti, Blinishti, Kamona, q mbanin tituj t lart bizantin. Veanrisht n shek. XII, shum i prhapur ishte titulli sebast, q lidhet me periudhn e sundimit t dinastis Komnene e posarisht me at t Manuelit I (1147-1181). Luftrat e ktij perandori sa n Itali aq edhe n Ballkan, kryesisht kundr serbve t Rashs, e rritn rolin dhe peshn ushtarake t faktorit shqiptar. Fisnikt shqiptar ishin fuqizuar mjaft. Ndrkoh, ata shfrytzuan privilegjet dhe ekskusit e akorduara nga pushteti qendror, pr t rritur shkalln e autonomis s tyre. Ky proces zhvillimi politik autonom i feudalve dhe i krahinave t veanta eci m shpejt n trevn qendrore t Arbrit, me rol strategjik e ushtarak t posam. N gjysmn e dyt t shek. XII ktu kishte ndodhur me siguri nj proces prqendrimi pushteti. N vitin 1166 prmendet, n fakt, nj prior Arbanensis (princ i Arbrit). S bashku me disa klerik t lart nga Arbri ky mori pjes n prurimin e kishs s re t Shn Trifonit n Kotorr. N ceremoni merrte pjes dhe "duka e komandanti" bizantin pr Dalmacin, Dioklen e pr Arbrin, Isaku. Kjo tregon se priori i Arbrit, Andrea, e njihte ende formalisht sovranitetin bizantin. Megjithat, n kt koh autonomia politiko-administrative e Arbrit ishte rritur s teprmi, si tregojn edhe privilegjet e vitit 1153 t perandorit Manuel pr kryeqendrn e Arbrit, Krujn. Duke u nisur nga titulli "princ" (princeps), q papa Inocenti III i dha m 1208 njrit prej krerve t saj, Dhimitrit, kjo struktur shtetrore sht quajtur zakonisht n historiografi "Principat e Arbrit", njlloj si sht quajtur "Despotat i Epirit", formacioni fqinj me Principatn e Arbrit, me qendr n Art, i cili kishte n krye nj despot. Pas rnies s dinastis s Komnenve dhe me ardhjen n fronin bizantin t dinastis s dobt t Engjllorve, treva e Arbrit fitoi tiparet e nj shteti t pavarur. Themelues i tij ishte Progoni (1190-1198), pushtetin e t cilit e trashguan t bijt, Gjini (1198-1206) dhe Dhimitri (1206-1216). Dokumentet e rralla t kohs nuk thon se cils familje t Arbrit i prkisnin kta. Ka shum gjas q sundimtart e Arbrit n kaprcim t shek. XII-XIII t'i prkisnin familjes Skurra nga malsia e Tirans, ku emri Skurr ndeshet ende n toponimin dhe antroponimin e vendit. Emri i ksaj familjeje ndeshet vazhdimisht n burimet e shek. XII-XIII si ndr m kryesoret e Arbrit. Pr pozitn e lart shoqrore t saj flet edhe varri familjar i sebastit Mihal Skurra n kishn e Shn Mris s Brrarit i vitit 1201, apo varri i fisnikut tjetr nga kjo familje, Anton Skurrs, n kishn e Shn Ndout n Lezh. Pr pozitn e veant q kjo familje kishte n shek. XII-XIII n gjirin e fisnikris shqiptare, flet dhe fakti q pinjoll t saj lidhn krushqi deri edhe me familjen perandorake bizantine. Edhe princi Dhimitr i Arbrit u martua me mbesn e perandorit bizantin Aleksi II Engjlli, Komnenn, lindur nga martesa e vajzs s ktij t fundit, Eudokis, me mbretin e Serbis, Stefan Nemanjn e Kurorzuar. Princesha Komnena, q kishte lindur jo para vitit 1191, ishte n mosh t mitur kur aty nga viti 1202, iu blatua princit Dhimitr t Arbrit, gj q n vetvete flet pr karakterin politik t ksaj martese. Martesa e Dhimitrit t Arbrit me Komnenn synonte edhe t normalizonte marrdhniet me Stefan Nemanjn e Serbis, i cili n vitet e fundit t shek. XII kishte mundur t pushtonte mjaft toka n Kosov e n Diokle (Gent). Nemanja e vazhdoi prparimin n thellsi t tokave shqiptare, duke marr edhe trevn e Pultit (malsia n t dy ant e lumit Drin t bashkuar) q bnte pjes n Principatn e Arbrit. Pas lidhjes familjare me Nemanjt e Serbis, Principata e Arbrit ruajti n mnyr t qndrueshme shtrirjen Drin-Shkumbin, t prfshir midis Lezhs, Durrsit, Ohrit e Dibrs. Principata e Arbrit e arriti kohezionin e saj m t madh nn sundimin e Dhimitrit. Nn autoritetin e tij u vun at koh edhe familje t shquara t Arbrit, si qen Jonimt, Plitt, Shtpant, Kamonat etj. N nj traktat paqeje t nnshkruar prej tij m 1210 me Republikn e Raguzs, Dhimitri i quan kta, sipas s drejts feudale perndimore, "njerzit e mi" (homines mei). Edhe titujt "gjykats" (iudex) apo "princ" (princeps) q i atribuohen Dhimitrit prej paps Inocenti III, flasin pr pozitn e tij t dalluar n gjirin e fisnikris s Arbrit. Ato tregojn gjithashtu se familja e princrve t Arbrit n kaprcim t shek. XII-XIII ishte e ndikuar nga kultura dhe feudalizmi perndimor. Kt e konfirmon edhe hapi i ndrmarr m 1208 nga princi Dhimitr pr t kaluar n ritin katolik, duke u lidhur me kishn katolike t Roms. Me gjith ndikimet q modelet feudale perndimore patn n organizimin dhe n ndrtimin e Principats s Arbrit, tradita bizantine mbetej ende shum e fuqishme. Vet Dhimitri paraplqente t prdorte titujt bizantin me prestigj panhypersebast apo megas arhond, ashtu si bujart e tjer mbanin titujt po bizantin sebast ose protosebast. Qendra e Principats s Arbrit ishte n qytetin e Krujs. N kohn e Dhimitrit, Principata zotronte edhe nj dalje n det, n pjesn bregdetare midis Bishtit t Palls dhe derdhjes s lumit Mat. Formacionet shtetrore shqiptare n shek. XIV dhe n fillim t shek. XV Despotati shqiptar i Arts Aty nga fundi i shek. XIII n Epir fillon t shquhet familja fisnike Shpata. N vitin 1304 nj dokument anzhuin i rendit Shpatajt midis aristokratve m n z t Shqipris. Ashtu si dhe pr shtpit e tjera fisnike shqiptare, edhe pr Shpatajt procesi i fuqizimit dhe i emancipimit politik kishte ndjekur nj rrug vazhdimisht n ngjitje, derisa gjeti shprehjen m t plot pas shembjes s Perandoris Serbe t Stefan Dushanit (1355). N at ast Shpatajt e fisnik t tjer shqiptar e shtrin sundimin e tyre politik n krejt Epirin dhe, n vitet q pasuan, filluan t zgjerohen n krahinat fqinje jugore t Akarnanis e t Etolis. Shtrirja e pushtetit t fisnikve shqiptar n Epir ndeshi penges te pinjolli i fundit i dinastis s vjetr sunduese t Epirit, despoti Niqifori II Engjlli. N vern e vitit 1358 ky u doli prpara forcave shqiptare n vendin e quajtur Akelou (Akarnani). Ushtria e tij, e prbr pjesrisht prej mercenarve osman, u asgjsua n betejn e prgjakshme q u zhvillua aty e ku vet despoti bizantin humbi jetn. Pas betejs s Akelout krahinat jugore t Epirit, t Akarnanis e t Etolis u prfshin n kuadrin e dy formacioneve shtetrore shqiptare. I pari, me q