Klasyczna koncepcja poznania i zwi…zane z ni… ? III — Klasyczna koncepcja poznania i zwi…zane z

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Klasyczna koncepcja poznania i zwi…zane z ni… ? III — Klasyczna...

Rozdzia III

Klasyczna koncepcja poznania i zwizane z nitrudnoci'

1. O rnych pogldach na poznanie

1. Co to znaczy pozna co"? Pozna co" powiadaj jedni towskaza przyczyny (lub racje) zachodzenia tego czego. Inni z kolei twierdz,e pozna jaki przedmiot" znaczy tyle, co opisa jego natur, gwne jegoczci skadowe i najwaniejsze jego cechy. Natomiast jeszcze inni uwaaj, iw kadym poznaniu chodzi ostatecznie o naoczne uchwycenie przedmiotuw jego wasnej osobie: bez jakichkolwiek zaporednicze, wprost, w sposbrdowy.

Stosownie do tych trzech okrele poznania zwyko si wyrnia trzypogldy na poznanie": genetyczny deskrypcyjny i intuicjonistyczny.2 Za-razem jednak podkrela si, e kady z tych pogldw wzity z osobna(w oderwaniu od pozostaych) zawsze jest jako jednostronny. Wprawdzieprzyczynowe wyjanianie zjawisk (resp. dowodzenie, jeli przez przyczyny"bdziemy rozumie take zasady" lub racje logiczne" 3) niewtpliwie jestdoniose poznawczo, ale z pewnoci nie wyczerpuje ani repertuaru moli-wych zada poznawczych, ani repertuaru moliwych sposobw poznawania.Podobnie jak owych zada i sposobw poznawania nie wyczerpuje take de-skrypcja. To prawda, e w jaki elementarny sposb jest ona wczeniejsza"wobec zada, ktre eksponuje genetyczny pogld na poznanie, ale jednocz-

' P i e r w o t n a wers | , i n i n i e j s z e g o r o z d z i a u vvers|,i k r t s z a i i s t o t n i e u p r o s z c z o n a ( m i nb e z ij 6) by ta ju p u b l i k o w a n a . Z o b . Z. M u s z y s k i ( r e d . ) , /. biulmi nad jirinmiii. muikiii ihiziiniiiciii, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 1998, s . 237 257.

' Por. R. Ing.irden, < > 1'i/lniiiinli csaicjtihn/th [w:] idem, / irorii j\-'A/kn i filozofic::>n/i1i pothiiK!logiki, PWN, Warszawa 1972, s. 435-442.

1 Por. ihiilriu, s 4.'>(->.

96 Cz druga Poznanie

nie nie sposb utrzymywa, i wszelkie zadania poznawcze wyczerpuj siw deskrypcji.4

2. Co wicej, analogicznych pretensji pretensji do poznawczej samowy-starczalnoci nie powinni tu zgasza take intuicjonici. Wprawdzie natle dwu pozostaych pogldw maj oni pewne bezsporne atuty, ale prbazacienienia wszelkiego poznania do ideau, jaki si tu zakada lub postulu-je, wydaje si niesuszna. Wystarczy wzi pod uwag fakt, e z poznaniemmamy do czynienia take tam, gdzie osignicie poznania bezporednie-go i naocznego nie jest moliwe, a nawet w ogle nie wchodzi w rachub,jak na przykad w przypadku poznania czstek elementarnych (nukleony,mezony, leptony...), (sub-)kwantowych struktur materii lub jdra czarnejdziury". Wszak w tej ostatniej sytuacji take poznajemy, tyle e na sposbporedni i nienaoczny. A to znaczy, e pewne przedmioty s przez nas tylkomylane", nie za wprost spostrzegane". I cho wiedza o tych przedmio-tach na og jest wwczas skromniejsza (domagajca si uzupenienia lubdodatkowego potwierdzenia), to jednak rwnie w takich przypadkach mamiejsce prba (skdind niedoskonaa czy mao skuteczna) wiadomocio-wego uobecnienia jakiego przedmiotu, prba celowania" lub mierzenia"w pewien przedmiot prba, ktra wprawdzie nie zawsze, nie wszdziei nie od razu koczy si trafieniem", ale ktra mimo to jest ju poznaniem.5

3. Rnych pogldw na poznanie i rozmaitych koncepcji poznania mo-na tu przywoa znacznie wicej. W myl jednych, poznanie ma natur bierni receptywn (receptywizm), w myl drugich, przeciwnie, wszelkie pozna-nie ma charakter aktywny i twrczy (konstruktywizm). I dalej. Wedug jed-nego pogldu, wiedza i poznanie maj warto autoteliczn (intuicjonizmi ejdetyzm), tzn. s cenne ze wzgldu na swj sens czysto poznawczy. Na-tomiast wedug innego pogldu pogldu operacjonistycznego wiedzai poznanie maj sens wycznie operacyjny i intrumentalny, tzn. s cenionei wartociowe wycznie jako rodki (narzdzia, instrumenty) skutecznegodziaania. Jedne koncepcje poznania i wiedzy rozumiej zjawiska i proce-sy poznawcze w sposb znaturalizowany, traktujc je jako element (sfer,

Czasami goszony jest te pogld, e opis i wyjanianie zwizane s ze sob i prze-plataj si wzajemnie". Por. Z. Cackowski, Przedmiot i zakres teorii poznania. Poznanie jako fakt,konieczno, moliwo [w:] idem (red.), Poznanie..., s. 26 i poprzednie.

Wbrew intuicjonizmowi w tak zwanej klasycznej koncepcji poznania przyjmuje si, ikade poznanie zawsze ma charakter poredni i dyskursywny. Znaczy to, e pewien przed-miot jest poznawany nie wtedy, gdy jest spostrzegany", lecz wanie wtedy, gdy jest my-lany". O klasycznej (resp. tradycyjnej) koncepcji poznania i towarzyszcych jej trudnociachbd mwi za chwil. Natomiast teraz chciaem jeszcze zauway, i postulat poznaniabezporedniego i naocznego moe by oczywicie skorelowany take z innymi (ni intuicjo-nistyczny) pogldami na poznanie, rwnie z pogldem genetycznym lub deskrypcyjnym.Jednak w tych innych podejciach epistemiczna warto pozna bezporednich i naocznychoraz ich ranga w strukturze poznania w ogle bdzie cakiem odmienna ni w intuicjonizmie.

Rozdzia III Klasyczna koncepcja poznania i zwizane z ni trudnoci 97

dziedzin) realnie istniejcej rzeczywistoci. Inne z kolei, dla odmiany, po-znanie traktuj jako pewn dan: jako to, co si jawi i co jest (lub moe by)wiadomociowo uprzytomnione.6

Rozmaicie zrnicowanych koncepcji poznania mona by zapewne przy-toczy jeszcze kilka. Do wskaza na dotychczasowe spory teoriopoznaw-cze, na przykad midzy: aprioryzmem i aposterioryzmem, natywizmemi sensualizmem, fundamentalizmem i antyfundamentalizmem, esencjali-zmem i fenomenalizmem, prezentacjonizmem i reprezentacjonizmem, im-mediatyzmem i mediatyzmem, introspekcjonizmem i ekstraspekcjonizmem(resp. behawioryzmem), internalizmem i eksternalizmem etc. atwo zauwa-y, i kade z wymienionych stanowisk zakada lub postuluje pewn, cha-rakterystyczn dla siebie, wizj lub koncepcj poznania. Naturalnie, wszyst-kich tych koncepcji nie zamierzam tu rekonstruowa czy omawia. Zatrzy-mam si jedynie przy niektrych, jak mniemam, podstawowych.

2. Szerokie i wskie okrelenie poznania

1. Nieco wyej pisaem, i intuicjonistyczny pogld na poznanie, jak-kolwiek nie zawsze unikajcy jednostronnoci, na tle dwu pozostaychma jednak pewne istotne atuty. Rzeczywicie. Jego rzecznicy operuj bo-wiem takim pojciem poznania, ktre z wielu powodw, o czym b-dzie mowa pniej naleaoby uzna za podstawowe. Tymczasem przy-pomn, i wedug intuicjonistw pozna co" (=posi znajomo cze-go") znaczy tyle, co uchwyci to co w sposb rdowy: we wasnej oso-bie, bez jakichkolwiek zaporednicze. W pogldzie tym zawiera si wicmyl (zreszt wsplna dla wszystkich trzech pogldw, tyle e tu wyra-ona nieco dobitniej), i poznanie jest tego rodzaju czynnoci wiadom(a wtrnie take rezultatem takiej czynnoci), ktra polega na pozyskiwa-niu pewnych informacji, czyli na uwewntrznianiu formy" czego (ac.in-formatio, in-formo). Nawizujc do receptywizmu proweniencji perypate-tyckiej, mona te powiedzie, e zasadniczo kade poznanie polega na asy-milacji treci przedmiotowych zewntrznych wobec poznajcego podmio-tu, w szczeglnoci za na uprzytomnieniu sobie treci zewntrznych wo-bec aktualnej wiadomoci. Przy tym zewntrznych" znaczy tu: trans-cendentnych nie tylko strukturalnie, ale i radykalnie.7 Wydaje si, i ta-

11 Por. A. B. Stpie, Aktualne spory o natur i rol poznania [w:] Z. Cackowski i J. Kmila(red.), Spoeczni/ kontekst poznania. Materiay Oglnopolskiego Zjazdu filozoficznego (Lublin, 20-23.06.1977), Ossolineum 1979, s. 201-208.

' O asymilacji przedmiotu przez poznajcy podmiot" mwit m.in. Tomasz z Akwinti(por. np. De ventate: 1, 1), a za nim niemal wszyscy tomici i neotomici. Owa asymilacja" po-lega za na: obecnoci rzeczy w podmiocie", recepcji 'odbitek' rzeczy", przyjciu w siebieodbitek lorm innych rzeczy", proporcjonalnym do wadzy poznawczej sposobie obecnoci

iz druga Poznanie

kie jest pierwsze, wyjciowe, najszersze i zarazem podstawowe znaczeniepoznania.

2. Skoro zatem poznanie w jego sensie podstawowym i najszerszym(a take: znajomo czego" lub wiedza o czym" 8) jest, mwic najkrcej,informatorem scii aktem albo przeyciem wiadomoci, ktrego istotnarola i sens polega na wprowadzaniu, utrwalaniu i przetwarzaniu informa-cji to czy mona postawi znak rwnoci pomidzy poznaniem czego"a wiadomoci czego"? Ot, nie wydaje si to suszne.9 Poza poznawa-

rzeczy" itp. M. A. Krpiec zauwaa jednak, e sama asymilacja rzeczy w podmiocie pozna-jcym" nie przynaley do istoty poznania i e nie mona postawi znaku rwnoci pomidzyassimilatio i cogniio. Zdaniem Krpca, asymilacja" niekiedy (bynajmniej nie zawsze) bywatylko warunkiem niezbdnym zaistnienia samego aktu poznawczego. W zwizku z tym Kr-piec pisze m.in.: Poznanie wic dokonuje si przez to (per hoc), co zakada, e w podmiociepoznajcym jest obecny przedmiot w jaki nowy, proporcjonalny do wadzy poznawczej spo-sb. Bez zaistnienia przedmiotu w podmiocie poznajcym w jaki nowy sposb nie nastpisam akt poznania ludzkiego. Z tego jednak nie wynika, e sam akt poznania ludzkiego doko-nuje si przez zwyczajn obecno i przyjcie w siebie formy samej rzeczy, zwanej 'odbitk'.Jest to konieczne tam, gdzie podmiot poznajcy nie moe inaczej poczy si z przedmiotempoznawanym. I gdy mwimy o receptywnoci naszego poznania, nie mamy na myli 'prze-niesienia' odbitki z przedmiotu do podmiotu, ale receptywno poznania dotyczy naturyaktu poznania, ktry nie wytwarza treci poznania, lecz ujmuje i oglda tre przedmiotu".Zob. M. A. Krpiec, Realizm..., s. 433. Por. te strony ssiednie. Wspczenie podobnie sta-wia spraw take D. v. Hildebrand, ktry wskazujc na receptywny charakter poznania odwoywa si do pojcia przyjmowania" (Empfangen). Wedug Hildebranda, receptywnonie oznacza jednak (nie musi i nie powinna oznacza) penej pasywnoci. Wszelkie poznanie,oprcz otwarcia si na przedmiot i wsuchiwania si w jego gos", zarazem domaga si takeaktywnego podejmowania" (Aufnehmen) przedmiotu i uczestniczenia w bycie" (Teilnahmeani Seienden). Z tym, e w przypadku poznania owo uczestniczenie w bycie" zasadniczo macharakter intencjonalnego uczestniczenia" (intentio