V. M. Jirmunskiy - Sirderya Boyunda Oğuzlara Dair İzler

  • View
    26

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of V. M. Jirmunskiy - Sirderya Boyunda Oğuzlara Dair İzler

  • SRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER *

    Yazan: V . M. JR M U N S K Y eviren: Dr. SM A L K A Y N A K

    K ita b - D ede K o rk u d adl O u z destanlar, bu halkn eitli tarih in kiaf m erhalelerinde a zd an aza nakledilerek m eydana gelm itir.

    V . V . B arth old un belirttii g ib i, son esasl ekliyle bize kad ar gelen K itab - K o rk u d , X V . y zy ld a K a fk a sy a da teekkl etmi veX V I . y z y l sonunda istinsah edilm itir. B arthold a gre K o rk u d ism ine bal destan k lliyatnn K a fk a sy a nn zem ini dnda m eyd an a gelm i olm as hem en hem en im kn szdr 1 ; H diselerin cereyan ettii saha E rm eni d a la n , kahram an larn arptklar g vu rlar: T ra b zo n R u m lar, G rc ler ve A b a za la rd r 2.

    M am a fih , halk destanlar tarih inde d aim a o ld u u gib i, bu O u z kahram an lk destanlar da son eklini a lm adan nce devam l o larak ed eb ve an an ev destanlar eklinde azd an aza sylenm i ve inkia f etm itir. K e z a V . V . B arth old un iaret ettiine gre, O u zlar, K o rk u d ve K a za n -B e g e d air destanlar phesiz, A zerb aycan , K a fkasya ve A n a d o lu nun trklem esi zam an n a rastlyan , Seluklu im p arato rlu u d evrinde ( X I .- X I I . y zyllar) batya , nakietm iler- d ir 3. H alk babuu ve airi, h a lk b ilgiliin in yaratcs ve koruyucusu K o rk u d un destanlarm O u zla r, S rderya sahillerinden b a ty a nakletm ilerdir 4,

    H ususiyle, S rd erya b oyu n d a C u sa linin aasndaki D ede K o rk u d m ezar m nasebetiyle B arthold , K o rk u d un b u m ezarnn

    * Turkologieskiy Sbomik. 1-1951 adl dergiden alnmUr.1 V . V . Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya). Sb.

    Yazk i literatura ( Dil ve edebiyat klliyat), t. V ., L . 1930, s. 17.3 V . Barthold. Kitab- Korkud, predslovie (nsz). Z V O R A O , t. V III, 1894,

    s. 204.3 V . Barthold, Ee izvestie o Korkude (Korkuda dair bir haber daha), Z V O

    R A O , t. X IX , 1900, s. 76.4 W. Barthold. 12., Vorlesungen ber die Geschichte der Trken Mittclasiens,

    bearb. v. Th. Menzel, s. 107.

  • S rd erya da bin yllk b ir m azisi o ld u u nu kaydetm ektedir. E lde edilen m al m ata n azaran , X . y z y l, O u z la r n h ayatn d a , S d er- y a nm aa ksm nn m erkez b ir ehem m iyet tad tek devir o larak b ilin m ektedir; halen C an k en t h arab eleri d iye anlan ve bu devirde m slm an ehri olan Y en ik en t (A ra b ca K a ry e t l-hdise, Farsa D ih-i N ev, T rk e Y an gik en t) O u z y ab g u larn m kla id i 1.

    Bu duru m a gre im di biz, tarih ve folklor kayn ak larn a istinaden, D ede K o rk u d destanlarndan hangileri O u z la r n S rd erya boyun da yaadklar I X - X . y zy llard a ve hangileri de d ah a sonraki X I I - X I V . y zy llard a K a fk a sy a ve A n a d o lu da m eydana gelm i olduklarn b ir sra hdiselerden o ld u ka ak o larak tespit edebiliriz.

    B ugn de O rta A sya m illetleri arasnda (T rkm en , K a za k , K a ra k a lp a k ve zb e k le rd e ) yu k ard a zikredilen ilk D ede K o rk u d a ait m enkbelerden m aad a S a lu r-K a z a n m otan yam alatm as m enkbesi n p ln da yer a lm aktad r; E b u lgazi H an n (1650) ece- re-i T e r k im e 2 sinde T rkm en lere a it kaytlarn iki yerin de zikredilm i old u u buna delil o larak gsterilebilir. A nlalan , bu m enkbe b atd a K on stan tin Porfirogenetos, d ou da ise M esu d, stah r, M ar- v a z v e dier k a y n a k la rn 3 zikretti i O u z la r la P een ekler (Becene) arasndaki u zun ve kanl m cadelelerin tarih htralarn can lan d rm aktadr.

    D ier taraftan, B arth old un iaret etm i old u u g ib i, K a n -T u - rali nin T ra b zo n T ekfu ru n u n kzm a talip olm asna d air destan m evzu u n a b ir ok T ra b zo n hikyelerinde de tem as ed ilm ek ted ir4. lve etm eliyiz ki B ah ad r D om ru l destan d a m evzuu itib ariyle D igenis A k rit (kahram ann A zra il le m cadelesi, kocasnn yerin e kendi ca

    1 V . V . Bartholdun Kitab- Dede Korkud a kendi el yazs ile yazd n-szden, 1922 (Arhiv AN SSSR, 68, I, 183),

    3 Ebulgazi. ecere-i Terkime. A. Tumaskiy tercmesi, Ahabad, 1898, s. 39. 63-65.

    a Bk. Konstantin Porfirogenetosun eserleri. M., 1899, s. 139 ( De adminis- trando imperio , f. 37); J. Marquart. Uber das Volkstum der Komanen. Berlin, 1904, s. 25-26 (Al Masud); Hudud aFAlam , transl. by V . Minorsky London, 1942, s. 29-30, 95). Keza mukayese iin Bk. P. P. vanov, Oerki storii karakalpa- kov (Karakalpak tarihi muhtasar). Sb. Materiah po istorii karakalpakov ( K arakalpak tarihine dair malzeme klliyat), t. V II, izd. AN SSSR, 1935, s. 11-12.

    * V . Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 4-5.

    472 V. M . J R M U N S K Y

  • nn feda eden kadn n m enkbesi) 1 adl T ra b zo n destanna ben zem ektedir. B arth o ld un da kaydetti i g ib i, birbirin i takibeden (V . veV I .) her iki destanda d ier O u z destanlarnda 2 geen kahram an larn isim lerinden bahsedilm ektedir ki, bu da kendiliinden bunlarn bu destanlara sonradan ilve edildiklerine b ir delil tekil etm ektedir.

    O u z la r n esas kahram an , S a lu rlar m Beyi K a za n -B e y in (Sa- lu r-K azan ) ismi eski, belki de tarih bir ahs o larak belirm ektedir. Bu ism in T rk m e n S a lu rlar m 3 azdan aza sylenen destanlarnda olduu gibi E b u lga zi nin 4 ecere-i T e r k im e sinde de gem esi, b u nu ayrca teyid etm ektedir. Buna m ukabil O u z la r n destan babuu B ayu n d u r-H an n zuhuru d ah a sonraki yan i A n a d o lu daki O u z devletini, o zam an lar hkim olarak B ayun dur (Bayndr) boyu n d an gelen T rkm en hnedan A k -K o y u n lu la r n idare ettii, devre ( X I V . y zyla) a it t ir 5. K itab - K o rk u d da bu son nizam a uygun olarak S a lu r-K aza n , O u z H an B ayu n d u r-H an n dam ad o larak gsterilm ektedir.

    Eski O u z destanlarna K a m b u rinin olu Bam si-B eyrek destan da d a h ild ir B. Bu destan halen O rta -A sya da z b e k le r , K a ra k a l- p ak lar ve K a za k la r arasnda A lp am ( A lp am s-b atr ) 7 adiyle ok tannm tr. "A lp a m b ir sra kahram an isim leriyle o lduu kadar m terek m evzu ve a y n husus m otifler 'b ak m n d an Bam si Bey- rek destanna benzem ektedir,

    E b u lga zi-H a n n ecere-i T er k im e sinde d ier O rta-A sya (Srderya) O u z devri K o rk u d destan kah ram an lar yan n d a A lp a- m, onun ei ve bir b ah ad r kz olan B arin den bilhassa bahsedilm ektedir. O u z boyun da B eylik yap an k zla r adn tayan eserinin

    1 Mukayese iin Bk. A. Lesky. Alkestis, der Mythos und das Drama. Wien, 1925, s. 27-28.

    s V . Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 4.3 A. Tumanskiy. Po povodu Kitab- Korkud (Kitab- Korkud mnasebetiyle).

    Z V O R A O , t. IX , 1895, s. 269-271.* Bk. Tumanskiy tercmesi (Ahabad, 1897, s. 39, 62-63, 65-73).6 V. Barthold. Oerki istorii turkmenskogo naroda (Trkmen tarihi muh

    tasar). Sb. Trkmeniya , t. I, 1929, izd. AN SSSR, s. 33-34; Ayn yazar, Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 5. Keza pukayese iin Bk. V . Gordlevskiy, Gosudarstvo seldcukidov Maloy Azii (Anadolu Seluklu Devleti). Izd. AN SSSR, 1941, s. 50.

    s V . Barthold tercmesi (ZV O R A O , t. X V , 1902-1903, s. 1-38).7 Fazl Yulda, Alpam. Takent, 1944, nsz.

    SIR D E R Y A B O YU N D A O U Z L A R A D A R Z L E R 473

  • 474 V. M. J R M U N SK Y

    son balnda E b u lgazi, iy i tarih bilen ih tiyarlar ve bahilere atfen, yed i kzn , btn O u z b o yu n a hkim olup birok y lla r beylik srd klerin i yazm ak tad r. B u n lar arasnda b irin ci y e r K itab - K o r- kud d a keza sava o larak tan nan S a lu r-K a za n -A lp n h atu n u na, K a rm -B a y n kz ve M am b ek in (yani A lp am n) hatu n un a d a ik in ci yer verilm itir. E b u lga ziye gre onun mezan Srderya nehri sahillerinde olup halk arasnda tannmtr, zbekler ona Barn-Gk-K- iane ismini vermilerdir. Bu mezarn kubbesi gzel inilerle ssldr 1.

    D estan kah ram an B arin (B arin -Sulu , A y -B a r in )in ism ine E b u lg a zi in O rta -A sya O u z destanndan m aad a A lp am n z bek, K a z a k ve K a ra k a lp a k d illerine yap lan tercm esinde ve A lp a- m ve B arsn-hluu 2 adl Bakir hikyesinde de rasgelinm ekte olduunu gsterebiliriz. Y a ln z Bam si-B eyrek destannda kahram an , B an u - eek ism ini alm tr. A lp am n kahram an ism inin A lp -M a- m (E b u lg a zi: M am -bek) ve ya A lp -M an a (A lta y m asal) ekhni alm olm asn d ah a sonra fiild en neet eden has isim lerin m taksn alm asiyle (m esel K u n tu gm v. s. gibi) izah edilm ektedir.

    ---- 2 ----A rk eo lo g V . A . K a lla u r ( i 900-1901) ile prof. A . Y u . Y ak u b o vsk iy

    ( i9 2 9 ) in tasvir ettikleri ve X X . y zyln banda yerli K a za k halk arasnda K k -K e sen e ( M a v i kk ) ad y la an lan tarih bidenin, E b u lg a ziden nakledilen m etinde zikredilen S rd erya boyun d aki A l- pam n hatun u B arin in destan m ezarnn t kendisi o ld u u n a k a t- iyyetle hkm etm ek icabeder.

    lk nce b u b id eyi kefedip resm ini eken ve bilh are y ay n la yan V . K a lla u r un b u nu n la ilg ili tetkikleri iki m akale halinde 1900- 1901 y llarn d a T rkistan A rkeolo ji S even ler D ern ei yelerin in toplant ve h aberlerine a it za b a r da n ered ilm itir3. A b id e, T

    1 Tumanskiy tercmesi, s. 73 (yazar, bu ksm italik olarak nakletmitir).3 Bakirskie narodne skazki, zapisi perevod A. G. Bessonova, rcd, N. Dmit-

    rieva (Bakir halk hikyeleri notlar ve tercme: A . G. Bessonov, N. Dmitriev neri). Ufa, 1941, No. tg.

    3 V . Kallaur. Dfcvnie goroda v Perovskom uezde, razruerne ingiz-Hanom v 1219 g. Prilojenie k protokol ot 7 fevralya 1900 g. (1219 ylnda Cengiz-han tarafndan tahribedilen Perovskiy kazasndaki eski ehirler. 7 uba