45
Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia” 1 LIBËR MËSUESI PËR TEKSTIN SHKENCA 12 LINJA III - BIOLOGJIA Shtëpia botuese Albas Mimoza Dalipaj

SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Embed Size (px)

Citation preview

Page 1: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

1

LIBËR MËSUESI PËR TEKSTIN

SHKENCA 12LINJA III - BIOLOGJIA

Shtëpia botuese Albas

Mimoza Dalipaj

Page 2: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

2

Page 3: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

3

Page 4: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

4

Page 5: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

5

Page 6: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

6

NËNLINJA I. KLASIFIKIMI I GJALLESAVE

Tema 1. Pse dhe si klasifi kohen gjallesat?

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të listojë kategoritë e klasifi kimit sipas nivelit hierarkik përmes një shembulli;

- të përshkruajë sistemin e emërtimit të gjallesave në biologjinë moderne; - të tregojë pse është i domosdoshëm klasifi kimi i gjallesave.

Mjetet dhe materialet: tabelë mësimore e kategorive të klasifi kimit, atlase bimësh dhe kafshësh, teksti “Shkenca 12”.

Konceptet kryesore: mbretëri, tip, klasë, rend, familje, gjini, lloj, klasifi kim, emërtim me dy emra.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Pyetje – përgjigje / Stuhi mendimi

Diskutim njohurish Punë individuale 10 min

Ndërtimi i njohurive Të lexuarit ndërveprues Lexim ndërveprues Punë në dyshe 25 minPërforcimi Hulumtim i përbashkët Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe 10 min

Zhvillimi i mësimitParashikimi. Pyetje-përgjigje / Stuhi mendimiMësuesi/ja i kërkon nxënësve të thonë se ç’dinë rreth llojshmërisë së gjallesave që popullojnë tokën dhe

rëndësinë që ka klasifi kimi i tyre. Për këtë i orienton nëpërmjet pyetjeve:- Sa gjallesa popullojnë tokën?- Ku ndryshojnë ato nga njëra-tjetra?- Ç’kuptojmë me klasifi kim?- Pse është i domosdoshëm klasifi kimi?

Për t’iu përgjigjur pyetjeve nxënësit i ndihmon dhe leximi i paragrafi t të I të mësimit. Pas përgjigjes së pyetjeve mësuesi/ja bën një përmbledhje i asaj çka u tha, duke e shpjeguar konceptin “klasifi kim”, për të cilin plotëson skemën:

Ndërtimi i njohurive. Të lexuarit ndërvepruesMësuesi/ja e ndan mësimin në tre paragrafë dhe nxënësit në po kaq grupe. U kërkohen atyre të lexojnë me

vëmendje paragrafi n përkatës, për të arritur në përfundime.

Grupi I - lexon paragrafi n e klasifi kimit sipas Aristotelit dhe u përgjigjet pyetjeve:- Ç’kritere përdori Aristoteli për klasifi kimin e gjallesave në dy grupe kryesore?- Ç’kritere përdori Aristoteli për klasifi kimin e grupeve bimore dhe shtazore në nëngrupe?

Klasifi kimi

grupim në bazë të • tipareve të ngjashme

• veçorive të përbashkëta

ndarje në kategori

krahasim i organizmave të gjallë

emërtimii grupimeve

Page 7: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

7

Grupi II - lexon paragrafi n e klasifi kimit sipas Lineut dhe u përgjigjet pyetjeve:- Ç’sistem klasifi kimi propozoi Lineu?- Si klasifi kohet qeni ujk në bazë të këtij klasifi kimi?

Grupi III - lexon paragrafi n “Emërtimi i gjallesave” dhe u përgjigjet pyetjeve:- Ku ndryshonte emërtimi i organizmave i Lineut nga ai i paraardhësve?- Në sistemin e emërtimit me dy emra, ç’tregon emri i parë? Po i dyti?

Në fund nxënësit paraqesin sipas grupeve informacion të marrë, duke bërë komentet e duhura.

Përforcimi. Hulumtim i përbashkëtNxënësit refl ektojnë mbi temën e re përmes rubrikës “Kontrollojmë njohuritë”. Ato konsultohen me njëri-

tjetrin, bashkëpunojnë me shokun e bankës për pak minuta dhe më tej japin përgjigjet e pyetjeve. Po ashtu punohet dhe me pyetjen 4 të rubrikës “Të menduarit kritik”.

Detyrë shtëpie. Pyetja 5, faqe 96 (rubrika “Të menduarit kritik”).

Vlerësimi. Nxënësi vlerësohet për: - listimin e kategorive të klasifi kimit;- të treguarit e domosdoshmërisë së klasifi kimit të gjallesave;- përshkrimin e klasifi kimit të Aristotelit dhe të Lineut.

Tema 2. Kriteret e klasifi kimit dhe lloji

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të listojë tiparet kryesore që përdoren në klasifi kimin e së gjallës;- të përkufi zojnë konceptet: tipar, lloj, racë, varietet;- të shpjegojë konceptet e nivelit taksonomik dhe marrëdhëniet mes llojit, gjinisë, rendet, klasës, tipit etj.

Mjetet dhe materialet: atlas i botës shtazore, teksti “Shkenca 12”.

Konceptet kryesore: taksonomi, sistematikë, tipar, tipare kyç, takson, lloj.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Situatë problemore Nxitje diskutimi Punë me klasën 5-7 min

Ndërtimi i njohurive Ditari dypjesësh Përsosje të shkruarit Punë në grupe dyshe 25 minPërforcimi Pema e mendimit Të nxënit në bashkëpunim Punë me klasën 13-15 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Situatë problemore Mësuesi/ja paraqet para nxënësve pamjet e një peshkaqeni dhe të një delfi ni dhe u kërkon që, duke shfrytëzuar

pamjet dhe njohuritë, të klasifi kojnë këto dy organizma. U lë kohë 5 minuta për të dëgjuar mendimin e tyre.Pasi ata kanë diskutuar dhe mësuesi ka vjelë mendimet e tyre, nxjerr përfundimet:- Vërtet të dy organizmat kanë formë trupi të ngjashëm, jetojnë në ujë, notojnë me anë të pendëve, por

ndryshojnë nga njëri-tjetri, sepse peshkaqenët janë grabitqarë kanë forma () me luspa të dhëmbëzuara, skelet kërcor, që ushqehen me planton ndaj (futen) klasifi kohen tek Klasa e Peshqve, kurse delfi ni është gjallesë me

Page 8: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

8

skelet kockor që ushqehen me peshq, gaforre, me gjak të ngrohtë, placentar, ndaj futet në Klasën e Gjitarëve.- Pra, për të klasifikuar saktë një gjallesë, duhen parë shumë tipare që e karakterizojnë.Mësuesi/ja mund ta përmbledhë këtë informacion me diagramin e Venit, duke përcaktruar të përbashkëtat

dhe dallimet.

Ndërtimi i njohurive. Ditari dypjesëshNdërkohë që mësuesja paraqet në dërrasën e zezë ditarin dypjesësh, nxënësit lexojnë me vëmendje

materialin në libër. E në bazë të informacionit që marrin plotësojnë tabelën. Për çdo term të dhënë ngrihet një nxënës për ta plotësuar atë në tabelë.

Përforcimi. Pema e mendimitMësuesi/ja shkruan në tabelë termin “tipar” dhe u kërkon nxënësve ta plotësojnë atë me njohuritë që morën.

Dhe pas plotësimit të skemës mësuesi/ja u kërkon nxënësve nga një shembull për secilin tipar.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 2 dhe 3, në faqen 99.

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- listimin e tipareve kryesore të klasifikimit;- prezantimin e tyre dhe të termave: taksonom, sistematikë, lloj, racë, varietet.

Termi Shpjegimi

Tipar

Tipare kyç

Tipare morfologjike

Tipare fiziologjike

Tipare biokimike

Tipare ekologjike

Tipare etologjike

Tipare gjenetike

Taksonomi

Takson

Sistematikë

Lloj

Racë

Varietet

biokimik fiziologjik morfologjik citologjik anatomik

ekologjik etologjik

gjenetik

tipar

Page 9: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

9

Tema 3. Klasifi kimi modern

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajë historikun e klasifi kimit të gjallesave;- të renditë kriteret shkencore që përdoren për klasifi kimin e gjallesave;- të përshkruajë karakteristikat e përbashkëta dhe dalluese të përfaqësuesve nga secila prej pesë Mbretërive;- të shpjegojë përparësitë e sistemit me pesë mbretëri.

Mjetet dhe materialet: tabelë fi logjenetike e pesë mbretërive, teksti “Shkenca 12”, dërrasa e zezë.

Konceptet kryesore: Monerët, Protistët, Kërpudhat, Bimët, Kafshët, fi logjenezë.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Diskutim Diskutim njohurish Punë me klasën 10 minNdërtimi i njohurive Organizues grafi k Punë e pavarur Punë në grupe dyshe 25 min

Përforcimi Diagrami i Venit Paraqitje grafi ke e informacionit Punë në grupe 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. DiskutimMësuesja i njeh nxënësit me historikun e klasifi kimit të gjallesave dhe, përmes pyetjeve të ngjashme me ato

të dhëna më poshtë e të cilat i shënon në tabelë, nxit nxënësit për të interpretuar këtë historik. - Pse Lineu i klasifi kon gjallesat në dy mbretëri? - Pse Hegeli i klasifi kon gjallesat në tre mbretëri? - Pse Shatoni i klasifi kon gjallesat në eukariote dhe prokariote? - Pse modeli i Vitekërit ishte më i pranueshmi?

Ndërkohë që mësuesja shkruan pyetjet, nxënësit lexojnë pjesën “Vështirësitë gjatë klasifi kimit” në faqen 100 të tekstit. Nxënësit diskutojnë rreth pyetjeve të shtruara nga mësuesja.

Përfundimi. Kriteret e klasifi kimit janë: 1. ndërtimi qelizës; 2. mënyra ushqimit; 3. fi logjeneza e tyre; 4. nëse janë njëqelizorë ose shumëqelizorë.

Ndërtimi i njohurive. Organizuesi grafi kNxënësit lexojnë në grupe dyshe fragmentin: “Pesë mbretëritë e gjallesave”. Ndërkohë, mësuesi/ja ndërton

në tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi i kërkohet të evidentojë karakteristikat e një mbretërie.

Page 10: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

10

Një përfaqësues nga çdo grup plotëson grafikun për mbretërinë përkatëse. Në fund bëhet një përmbledhje e informacionit të marrë dhe bëhet interpretimi i pemës filogjenetike të 5

mbretërive të organizmave të gjallë (fq. 101).

Përforcimi. Diagrami VenitMësuesi/ja ndan klasën në 3 grupe dhe i ndan detyrën secilit grup. Grupi I - Krahasoni Monerët me Protistët. Grupi II - Krahasoni Bimët me Kafshët. Grupi III - Krahasoni Kërpudhat me Bimët.Nxënësit mund ta paraqesin përgjigjen e detyrës me anë të diagramit të Venit.

Ndryshimet Ndryshimet

Ngjashmëritë

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 3, f. 101.

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për: • listimin e 5 mbretërive dhe kritereve të klasifikimit; • përshkrimit të veçorive të çdo mbretërie; • krahasimin e mbretërive me njëra-tjetrën.

- gjallesa - njëqelizore dhe shumëqelizore- pa klorofil, heterotrofe- futen: myshqet, majat

MBRETËRITËProtistët Kërpudhat

Monerët

KafshëtBimët

veçoritë

veçoritë veçoritë

veçoritëveçoritë

Page 11: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

11

Tema 4. Punë laboratori Si të realizojmë një çelës dikatomik (analitik)?

Qëllimi: Aftësimi i nxënësve për të ndërtuar një çelës dikotomik për një grup objektesh.

Objektivat. Në fund të orës së laboratorit nxënësi: - të identifi kojnë dhe krahasojnë objektet me njëri-tjetrin; - të organizojë nw skemë të dhënat e pwrftuara.

Mjetet dhe materialet: 10 objekte që ndodhen në klasë.

Metodika: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Pyetje-përgjigje Diskutim njohurish Punë me klasën 10 minNdërtimi i njohurive Shënime mbi shënime Organizim të dhënash Punë në grupe dyshe 25 minPërforcimi Diskutim Rrahje mendimesh Punë në grupe 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Pyetje-përgjigjeMësuesja shtron pyetjen: - Ç’është një çelës dikotomik? Për t’iu përtgjigjur kësaj pyetjeje, nxënësit lexojnë paragrafi n e parë të temës “Punë laboratorike”. Nxënësi: Çelësi dikotomik është një udhëzues që përmban çifte përshkruese të tiparit, d.m.th. që tregon

praninë ose mungesën e tiparit. Pas çdo përshkrimi çelësi identifi kon gjallesën apo objektin, ose na çon në përdorim të një çifti tjetër përshkrimi.

Ndërtimi njohurive. Shënime mbi shënimeHapi 1. Përcaktohen 10 objekte të pranishme në klasë. Hapi 2. Vëzhgohen tiparet dalluese të tyre, duke i ndarë në dy grupe.Hapi 3. Vëzhgohet çdo grup, për të evidentuar veçorit dalluese mes tyre, deri në identifi kimin e

karakteristikave për secilin objekt. Çdo grupim emërtohet. Hapi 4. Ndërtohet skema e identifi kimit të objekteve (organizimi i të dhënave).Hapi 5. Ndërtohet çelësi dikotomik (renditja e të dhënave) për identifi kimin e objekteve.

Për ecurinë e punës (hap pas hapi) mësuesi/ja e ndan klasën në 6 grupe. Secili grup pune zgjedh 10 objektet që dëshiron, të pranishme në klasë, për të ndërtuar çelësin e tij dikatomik.

Përforcimi. DiskutimNxënësit e çdo grupimi diskutojnë punën e bërë në grup dhe komentojnë çelësin dikotomik që kanë ndërtuar.

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- angazhimin gjatë punës së laboratorit;- saktësisë në ndërtimin e çelësit dikotomik.

Page 12: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

12

Tema 5. Ne mësuam... (Përsëritje)

Objektivat. Në fund të orës së përsëritjes nxënësi:- të përshkruajë kontributin e shkencëtarëve në klasifi kimin e gjallesave; - të tregojë rëndësinë e klasifi kimit të gjallesave dhe kriteret e klasifi kimit;- të renditë 7 kategoritë e klasifi kimit biologjik, sipas nivelit hierarkik;- të bëjë lidhjen mes tipareve të gjallesave dhe vendit që zënë në klasifi kim.

Mjetet dhe materialet: tabelë e kategorive të klasifi kimit, pemës fi logjenetike, altare të gjallesave

Konceptet kryesore: mbretëri, tip, klasë rend, familje, gjini, klasifi kim, emërtim me dy emra, sistematikë, taksonomi, tipar, tipar kyç, takson, lloj, moner, protist, kërpudhë, bimë, kafshë, fi togjenezë.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Përmbledhje e strukturuar e shënimeve Përsosje të shprehuri Punë me klasën 10 min

Ndërtimi i njohurive Pyetja sjell pyetjen Nxit procesin e të mendusrit Punë në dyshe 25 min

Përforcimi Diagrami i Venit Paraqitje grafi ke e inform. Punë me klasën 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Përmbledhje e strukturuar e shënimeveMësuesi/ja shkruan në tabelë konceptin: “sistematikë” dhe pyet nxënësit:

- Cili është objekti i studimit të sistematikës?Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “klasifi kim” dhe pyet nxënësit: - Ç’do të thotë klasifi kim?Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “taksonomi” dhe pyet nxënësit: - Ç’studion kjo disiplinë biologjike?Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “kategori” dhe pyet nxënësit: - Cilët janë kategoritë kryesore sipas nivelit hierarkik? Ç’është lloji? Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “tipar” dhe pyet nxënësit:- Mbi ç’tipare bazohet klasifi kimi i organizmave? Ç’përfaqëson çdonjëri prej tyre? Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “kritere klasifi kimi” dhe pyet nxënësit:- Në ç’kriter bazohet klasifi kimi i gjallesave?Pas përgjigjes mësuesi/ja shënon në tabelë termin: “mbretëri” dhe pyet nxënësit: - Cilat janë 5 mbretëritë e klasifi kimit të qenieve të gjalla? Thoni veçoritë për çdo mbretëri.

Ndërtimi i njohurive. Pyetja sjell pyetjeMësuesja shkruan në tabelë pyetjet dhe kërkesat:

1. Pse është i domosdoshëm klasifi kimi i gjallesave2. Si ka evoluar historiku i klasifi kimit të gjallesave? 3. Si emërtohen gjallesat? Jepni shembull.4. Ku ndryshon raca nga format sterile? 5. Shpjegoni 3 kriteret e klasifi kimit të gjallesave.

U lihet kohë në dispozicion nxënësve 10 minuta për të punuar në grupe dyshe e më pas kërkohet përgjigja e pyetjeve nga nxënësit. Ata diskutojnë rreth tyre

Page 13: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

13

Përforcimi. Diagrami i VenitMësuesja vizaton diagramin e Venit për mbretërinë e gjallesave dhe kërkon nga nxënësit që, pasi të

konsultohen në grupe dyshe, të gjejnë karakteristikat e përbashkëta dhe ato dalluese të përfaqësuesve nga secila mbretëri: Monerët, Protistët, Kërpudhat, Bimët, Kafshët.

M. Bimë M. Kërpudha M. Monere M. Protiste M. Bimë M. Kafshë

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- bashkëpunimin në grupe dyshe, - aktivizimin gjatë perifrazimit të termave- plotësimin e diagramit të Venit për krahasimin e 5 mbretërive të gjallesave.

Tema 6. Ushtrime

Objektivat. Në fund të orës së ushtrimeve nxënësi:- të gjejë alternativën e saktë në ushtrimet me njohuri mbi kategoritë e klasifi kimit, klasifi kimin e organizmave, emërtimin e gjallesave;- të përcaktojë pohimin V (e vërtetë) apo G (e gabuar) në fjali që përcaktojnë e mbështeten në grupimin e gjallesave të mbretërive përkatëse, sipas veçorive tipike;- të zgjidhë ushtrime problemore mbështetur në njohuritë që afron nënlinja: “Klasifi kimi i gjallesave”.

Metodika: Të nxënit në bashkëpunim

Koha: 45 minuta

Zhvillimi i mësimit

Mësuesi/ja e ndan klasën në 6 grupe me përbërje heterogjene (me nxënës të të tria niveleve) Çdo grupi i cakton të zgjidhë ushtrime të faqes 104 (1 deri në 10), të cilat synojnë rrethimin e përgjigjes së saktë. Pas diskutimit në grup për zgjidhjen e ushtrimeve e gjetjen e alternativës së saktë, ato i ndërrojnë ushtrimet me nxënësit e grupit pasardhës (grupi I me grupin II; grupi III me grupin IV; grupi V me grupin VI). U lihet kohë nxënësve 10 minuta, për të punuar ushtrimet. Në rast të përgjigjeve të gabuara, përgjigja korrigjohet nga grupet e tjera, natyrisht nën drejtimin e mësueses/it.

Më tej punohet ushtrimi 11, f. 105, me përcaktimin V apo G. Çdo grupi i jepet një fjali nga ushtrimi 11. Më tej pas 5-6 minutash kërkohet përgjigje nga nxënësit dhe, në rast se ka përgjigje të gabuara, ato korrigjohen nga grupet e tjera.

Më tej krijohen 6 grupe homogjene: 2 grupe me nxënës të nivelit bazë; 2 grupe me nxënës të nivelit mesatar; 2 grupe me nxënës të nivelit të lartë.

Grupeve të nivelit bazë u jepet ushtrimi 4, f. 96, nga rubrika “Të menduarit kritik”. Grupeve të nivelit mesatar u jepet ushtrimi 12, f. 104, tek ushtrimet.Grupeve të nivelit të lartë u jepet ushtrimi 5, f. 96, nga rubrika: “Të menduarit kritik”.

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- kontributin e dhënë gjatë punës në grupe;- përgjigjet e dhëna në lidhje me ushtrimet; - gatishmërinë e saktësimit të përgjigjeve të gabuara.

Page 14: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

14

NËNLINJA II: VIRUSET, MONERËT, PROTISTËT DHE KËRPUDHAT

Tema 1. Virusi, njësi biologjike në kufi jtë e jetës

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të tregojë pse një virus s’është gjallesë;- të skematizojë ndërtimin e një virusi;- të identifi kojë kriteret që përdorin shkencëtarët për të klasifi kuar viruset;- të shpjegojë si virusi futet në qelizat pritëse dhe si shumohet ai;- të shpjegojë pse viruset janë specifi ke.

Konceptet kryesore: virus, membranë, kapsid, bakteriofag, cikël litik, cikël lizogjenik.

Mjetet: tabelë mësimore e ndërtimit baktereve, si dhe e ciklit litik dhe lizogjenik,

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Diskutim Diskutim njohurish Punë me klasën 10 min

Ndërtimi i njohurive Udhëzues i të lexuarit ndërveprues Lexim ndërveprues Punë në grupe dyshe 25 min

Përforcimi Diagrami i Venit Paraqitje grafi ke e informacionit Punë në grupe 10 min

Zhvillimi i mësimitParashikimi: Diskutim Mësuesi i orienton nxënësit përmes pyetjeve si ato të mëposhtmet, për të parë ç’dinë ata rreth viruseve.

- Ç’janë viruset? - A kanë ato veçoritë e jetës si organizmat e gjallë? - Kur i shfaqin ato këto veçori?- A njihni sëmundje të shkaktuara nga viruset? - Ç’përmasa kanë ato, krahasuar me bakteret? - Si ndërtohet një virus?

Në fund të diskutimeve rreth këtyre pyetjeve mësuesi/ja bën një përmbledhje të njohurive kryesore të përmendura:

- Viruset qëndrojnë në kufi të gjallës dhe të jo të gjallës. - Jashtë organizmave të gjallë ato janë sende pa jetë, pra: nuk ushqehen, nuk rriten, nuk bëjnë frymëmarrje,

nuk kanë nevojë për energji. - Brenda të gjallës ato shfaqin veçori të jetës. - Përmasat e tyre janë më të vogla se të baktereve. - Viruset janë shkaktarë të shumë sëmundjeve, si: gripi, shytat, lia, rrufa, tërbimi, SIDA etj.

Ndërtimi i njohurive. Udhëzues i të lexuarit ndërvepruesNdahet klasa në 6 grupe dhe tema mësimore në 6 paragrafë. Çdo grupi i jepet nga një pyetje.

Grupi I. Nga se përbëhet një virus? (Lexojnë paragrafi n I, tek “Tiparet e viruseve”.) Grupi II. Pse viruset kanë karakter specifi k? (Lexojnë paragrafi n II, tek “Tiparet e viruseve”.)Grupi III. Ç’pasoja sjell infektimi nga viruset? (Lexojnë paragrafi n III, tek “Tiparet e viruseve”.)

Page 15: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

15

Grupi IV. Shpjegoni shumimin e viruseve përmes ciklit litik. (Lexojnë paragrafi n I, te “Riprodhimi i viruseve brenda qelizave të gjalla”.)

Grupi V. Po përmes ciklit lizogjenik, si shumohen ato? (Lexojnë paragrafi n II, te “Riprodhimi i viruseve brenda qelizave të gjalla”.)

Grupi VI. Si ndodh riprodhimi tek bakterofegët? (Lexojnë paragrafi n: “Ç’ndodh?”)

Nxënësit pas punës me tekstin, bëjnë paraqitjen e informacionit të marrë dhe diskutojnë në klasë rreth tyre.

Përforcimi. Diagrami i VenitNxënësit krahasojnë ciklin litik me atë lizogjenik dhe plotësojnë diagramin e Venit.

Cikli litik Cikli lizogjenik

ndryshimet të përbashkëtat ndryshimet

Për më tepër informacion lexohet materiali për thellimin e njohurive lidhur me virusin HIV/SIDA, në faqen 108. Nxënësit diskutojnë së bashku rreth këtij materiali, natyrisht duke e përqendruar vëmendjen në lidhjen që ka ky informacion plotësues me njohuritë e reja që ata morën këtë orë. Diskutojnë bashkërisht pyetjen 6, në faqen 107.

Detyrë shtëpie: Vizatoni ciklin litik dhe lizogjenik që paraqitet në faqen 107.

Tema 2. Mbretëria e Monerëve

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajë ndërtimin, format, llojet e shumimin e baktereve;- të interpretojnë rrugët e ndryshme të fi timit të energjisë nga bakteret;- të diskutojnë për rëndësinë e baktereve të dobishme në jetë e përditshme.

Mjetet: tabelë mësimore për ndërtimin llojet e baktereve, teksti “Shkenca 12”, dërrasa e zezë.

Konceptet kryesore: cilie, mur qelizor, membranë plazmatike, plasmide, bacile, koke, spirile, kapsulë, antibiotik, konjugim, saprofi te, parazite, simbiotike.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Pema e mendimeve Diskutim njohurish Punë me klasën 5 min

Ndërtimi i njohurive Të lexuarit ndërveprues Punë e pavarur Punë në grupe dyshe 30 min

Përforcimi Harta e koncepteve Paraqitje grafi ke e informacionit Punë me klasën 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Pema e mendimeveMësuesi/ja shënon në tabelë konceptin: “Mbretëria e Monerëve” dhe nxënësit përgjigjen gjithë sa dinë

rreth këtij koncepti. Me përgjigjet e nxënësve mësuesi/ja plotëson skemën në tabelë.

Page 16: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

16

Për bërë sa më të plotë skemën mësuesi/ja u drejton nxënësve pyetje ndihmëse, si: - Ç’janë Monerët? - Cilat organizma bëjnë pjesë në të? - Pse quhen prokariote? - Si i ndajmë në varësi të përdorimit të O2 ose jo për frymëmarrje?

Ndërtimi i njohurive. Të lexuarit ndërvepruesGrupi I. Lexon paragrafin “Ndërtimi i baktereve” dhe i përgjigjet pyetjeve: 1. Renditni elementet ndërtuese të një bakteri nga jashtë brenda qelizës bakteriale. 2. Si ndahen llojet e baktereve sipas formës?

Grupi II. Lexon paragrafin “Riprodhimi i baktereve” dhe i përgjigjet pyetjeve:1. Në sa mënyra bëhet riprodhimi te bakteret? Si realizohen riprodhimet?2. Ç’përfaqëson spori bakterial?

Grupi III. Lexon paragrafin e parë tek “Të ushqyerit metabolizmi i baktereve” dhe i përgjigjet pyetjeve: 1. Si ndahen bakteret për nga mënyra e të ushqyerit? 2. Si ndahen bakteret sipas mënyrës së përgatitjes së ushqimit?

Grupi IV. Lexon paragrafin: “Bakteret saprofite” dhe i përgjigjet pyetjeve: 1. Ç’janë bakteret soprofiti dhe ç’rëndësi kanë ato? 2. Si e sigurojnë ato furnizimin me energji?

Grupi V. Lexon paragrafin “Bakteret parazite” dhe i përgjigjet pyetjeve: 1. Si e sigurojnë energjinë bakteret parazite? 2. Ç’sëmundje shkaktojnë ato dhe si mund të ruhemi prej tyre?

Grupi VI. Lexon paragrafin: “Bakteret simbiotike” dhe i përgjigjet pyetjeve:1. Si quhet shkenca që studion mikrogjallesat?2. Shpjegoni përfitimin e ndërsjellë bakter-kafshë ose bimë përmes një shembulli për çdo çift.

Pas punës së pavarur në grupe nxënësit diskutojnë mbi përgjigjet e pyetjeve, duke bërë dhe komentet e nevojshme në lidhje me to.

Përforcimi. Harta e koncepteveNë fund, për të përforcuar njohuritë e marra, mësuesi/ja i orienton nxënësit të plotësojnë skemën “Harta e

koncepteve”.

bakteret

Mbretëria e Monerëve

Gjallesat më të vjetra e të thjeshta

njëqelizoreanaerobe fakultative

aerobe prokariote me përmasa të vogla

cianobakteret (algat blu ose të gjelbra)

Page 17: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

17

Vlerësimi i nxënësve: Nxënësit vlerësohen për: - plotësimin e skemës për “Mbretërinë e Monerëve”; - seriozitetin e punës në grup;- saktësinë e përgjigjeve dhe punës për plotësimin e skemës “Harta e koncepteve”.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 4, faqe 11.

simbiotike

BAKTERET

formavibrione

spirilekoke

bacile

• kapsula• muri qelizor• membrana qelizore• citoplazma• ribozomet• kromozomi bakterial• plasmidi• cili ose fl ogjeli

ndërtimijo seksuale me ndarje qelizore

seksuale me konjugimriprodhimi

të ushqyerit

autotrofe

fotoautotrofe kimioautotrofe

heterotrofe

saprofi te parazite

Tema 3. Arkeobakteret

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajë tiparet e arkeobaktereve;- të listojë llojet dhe kushtet në të cilat jetojnë arkeobakteret;- të diskutojë pse ka rëndësi studimi i tyre.

Konceptet kryesore: arkeobakter, termofi le, termoacidofi le, metanogjene, halofi le.

Mjetet dhe materialet: pamje termofi le, termoacidofi le, metanogjene, halofi le.

Struktura mësimore: ERR

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Evokimi Pyetje - përgjigje Diskutim njohurish Punë me klasën 10 minRealizimi i kuptimit Të lexuarit ndërveprues Punë e pavarur Punë në grupe 25 minRefl ektimi Pyetje – përgjigje hulumtim individual Punë me klasën 10 min

Zhvillimi i mësimit

Evokimi. Pyetje-përgjigjeMësuesi/ja u drejton nxënësve disa pyetje për të rikujtuar njohuritë e marra në temën 2 të kësaj nënlinje.

- Si i klasifi kojmë sipas formës? - Si riprodhohen bakteret?- Si ndahen bakteret autotrofe?

Page 18: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

18

- Si ndahen bakteret heterotrofe?- Ku qëndron rëndësia e baktereve saprofi te, simbiotike?- Skiconi ndërtimin e një bakteri.

Realizimi i kuptimit. Të lexuarit ndërvepruesMësuesi/ja shkruan në tabelë pyetjet dhe i orienton nxënësit të punojnë në dyshe me librin.

- Perifrazoni termin “arkeobaktere” dhe tregoni për historinë evolutive të tyre. - Përshkruani tiparet e tyre.- Pse kanë rëndësi për njeriun?- Ç’janë arkeobakteresh termofi le? Po ato termoacidofi le? Ku jetojnë ato? - Ç’janë arkeobakteret metanogjene? Ku jetojnë ato?- Ç’janë arkeobakteret halofi te? Ku jetojnë ato?

Pas punës së pavarur nxënësit diskutojnë mbi përgjigjet e pyetjeve pas punës në grupe dyshe. Në fund bëhet një përmbledhje e informacionit.

Refl ektimi. Pyetje-përgjigjePunohet rubrika: “Kontrollojmë njohuritë”, pyetjet 1, 2, 3, 4, faqe 113. Nxënësit lexojnë pyetjet dhe japin

përgjigjet përkatëse. Në rast gabimesh ato korrigjohet nga nxënësit e tjerë.

Detyrë shtëpie: Ushtrimi 5, fq. 113.Për thellimin e njohurive, nxënësit gjejnë materiale nga interneti mbi arkeobakteret.

Tema 4. Qelizat eukariote dhe evolucioni i saj

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi: - të përshkruajë veçoritë e qelizës eukariote; - të bëjë dallimin mes qelizave eukariote dhe prokariote; - të shpjegojë evolucionin e eukariotëve nga prokariotët, përmes Teorisë së endosimbiozës.

Konceptet kryesore: qelizë eukariote, endosimbiozë.

Mjetet dhe materialet: tabelë mësimore e ndërtimit të qelizës eukariote, teksti.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Di Të nxënit në bashkëpunim Punë me klasën 10 minNdërtimi i njohurive Dua të di/Mësova Lexim ndërveprues Punë në grupe dyshe 25 min

Përforcimi Shkrim i shpejtë Përsosje të shprehurit Punë në grupe 5 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. DMD (Di)Hapi I. Mësuesi/ja shkruan në tabelë temën dhe pyet nxënësit çfarë dinë për qelizat eukariote. Nxënësit i

shkruajnë idetë e tyre në fl etore, duke i diskutuar me njëri-tjetrin në dyshe para se të përgjigjen.Hapi II. Mësuesi/ja vizaton një tabelë DDM në dërrasën e zezë.

Page 19: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

19

Hapi III. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të thonë ato që dinë dhe t’i shkruajnë idetë e tyre në kolonën Di të tabelës së dhënë.

Hapi IV. Më tej mësuesi/ja u kërkon nxënësve të përgatitin pyetjet që kanë për temën, ku njohuritë e tyre janë të paplota, duke i shënuar ato në kolonën Dua të di.

Ndërtimi i njohurive. DDM (Dua të di/Mësova)Hapi V. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të lexojnë tekstin me qëllim gjetjen e përgjigjeve për pyetjet e

shtruara dhe të ndonjë kobncepti tjetër që nuk ishte parashikuar.

Hapi IV. Nxënësit diskutojnë për gjërat që mësuan nga teksti. Si fillim, duke u dhënë përgjigje pyetjeve e pastaj edhe ndonjë çështje të rëndësishme që kanë hasur. Përgjigjet e dhëna shënohen në tabelë në kolonën Mësova.

Di Dua të di Mësova

- qeliza eukariote është më e madhe se ajo prokariote mijëra herë;- ndërton algat, kërpudhat, bimët kafshët, kurse prokariotja-bakteret- kanë bërthamë të mbështjellë me membranë bërthamore;- kanë membranë plazmatike që e kufizon brendësinë e qelizës nga mjedisi rrethues;- në citoplazmë ka organele në ribozome, Ap. I Golxhit, mitokondri, lizozome, rrjet endoplazmatik;- te bimët ajo ka dhe mur qelizor dhe kloroplaste;- çdo organel kryen një funksion të caktuar;- qelizat eukariote kanë citoskelet, që i siguron mbështetje mekanike, elasticitet dhe lëvizje si organelet dhe për qelizën;- te qeliza prokariote ADN s’ka membranë bërthamore që e veçon nga citoplazma;- qeliza prokariote s’ka organele të shumta në citoplazmë, por vetëm ribozome dhe plazmid; - sasia e ADN-së te qelizat prokariote është më e vogël se te qelizat eukariote

- Kur u shfaqën qelizat eukariote? - Si janë formuar ato?

- Ç’është teoria e endosimbiozës?

- Ç’prova ka që mbështesin këtë teori?

- Si lindën llojet e reja qelizore që çuan në lindjen e protozoarëve, kërpudhave dhe kafshëve? Po algat, më pas bimët, si u krijuan?

- u shfaqën 1-2 miliardë vjet më parë - mendohet të jenë formuar nga bashkimi i një ose dy qelizave prokariote;- teoria endosimbiozës u mbështet nga amerikania Margules, që në vitin 1960;- sipas kësaj teorie mitokondritë janë baktere aerobe që u futën brenda një qelize prokariote që nuk e përdorte O2 për frymëmarrje. Ky bakter jetoi në simbiozë me qelizën prokariote, duke formuar një qelizë të një lloji të ri nga u zhvilluan kërpudhat protozoarët, kafshët;- në kushte të veçanta qeliza prokariote gëlltitën cianobaktere të thjeshta, duke çuar në lindjen e qelizave më komplekse fotosintetike eukariote, nga të cilat lindën algat e më pas bimët. Kloroplasti që bën fotosintezën e ka prejardhjen nga cianobakteret që bënë jëtë simbiotike me qelizën prokariote.Provat:- Mitokondritë dhe kloroplastet kanë përmasa e formë si bakteret.- Mitokondritë dhe kloroplastet kanë riprodhim si bakteret. - Mitokondritë dhe kloroplastet kanë ADN tipike bakteriale.- Enzimat e tyre janë tipike si të qelizave prokariote.

Përforcimi. Shkrimi i shpejtë Kjo metodë është shumë e mirë për këtë temë informative. Ajo u kërkon nxënësve të mendojnë për temën

se ç’dinë rreth saj të bëjnë pyetje për të si dhe të gjejnë përgjigje për këto pyetje.

Page 20: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

20

Grupi I - Ç’kuptoni me teorinë e endosimbiozës?Grupi II - Listoni provat që mbështesin teorinë e endosimbiozës.

Përgjigje – Grupi I Simbioza midis një bakteri aerob (mitokondritë e qelizve eukariote) me qelizat prokariote anaerobe çoi në

lidhjen e llojeve të reja të qelizave, të cilat u zhvilluan, duke dhënë më pas protozoarët, kërpudhat, kafshët.Simbioza midis cianobaktereve të thjeshta (rolin e kloroplasteve) dhe qelizave prokariote, çuan në lindjen

e formave eukariote fotosintetike nga lindën algat dhe më pas bimët.

Përgjigje – Grupi II - Mitokondritë dhe kloroplastet kanë përmasa dhe formë si bakteret.- Mitokondritë dhe kloroplastet kanë ADN tipike bakteriale.- Mitokondritë dhe kloroplastet ndahen si bakteret.- Enzimat e mitokondrive janë tipike si të qelizave prokariote.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 4, faqe 115.

Detyrë plotësuese. Parapërgatitje për punën e laboratorit.Në varësi të nxënësve në klasë, mësuesi/ja e ndan klasën në grupe me 6 veta. Brenda çdo grupi bën një

ndarje tjetër në dy në grupe, ku secilit i cakton detyrën. Nëngrupi I – Rritni myk në një fetë buke të njomur (lexoni udhëzimet në f. 123).

Tema 5. Eukariotet më të thjeshta. Mbretëria e Protistëve

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të identifi kojë karakteristikat kryesore të Mbretërisë së Protistëve;- të identifi kojë tiparet kryesore të protistëve autotrofë;- të identifi kojë Protistët autotrofë duke dhënë veçoritë tipike të çdo grupimi.

Konceptet kryesore: protozoa, algë, fi toplankton, protistë autotrofë, protistë heterotrofë, dinofl agjelatë, diatome, euglenofi t, rodofi t, felofi t, klorofi l.

Mjetet dhe materialet: tabelë mësimore e Mbretërisë Protiste, teksti.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Kllaster Diskutim njohurish Punë individuale 6-7 minNdërtimi i njohurive Diagramë piramidale Lexim ndërveprues Punë në dyshe 30 minPërforcimi Hulumtim i përbashkët Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe 7-8 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. KllasterMësuesi/ja shkruan në tabelë: “Mbretëria e Protistëve”. Përmes pyetjeve orienton nxënësit për plotësimin

e tij. çdo nxënës punon individualisht për ta plotësuar.

Page 21: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

21

- Ç’lloj gjallesash janë prokariote apo eukariote?- Si ushqehen?- Si riprodhohen?

Më tej vazhdon diskutimi në dyshe e pastaj në grupe të mëdha. Përfaqësues nga grupet lexojnë punën. Ndërkohë, mësuesi/ja plotëson kllasterin e përgjithshëm në tabelë.

Ndërtimi i njohurive. Diagrami piramidalMësuesi/ja e ndan klasën në tre grupe të mëdha dhe çdo grupim në grupime më të vogla. Çdo nëngrupi

i jep një fletë, në të cilën ata do të shkruajnë një pyetje, pasi të lexojnë pjesën që mësuesi/ja u cakton, për t’i dhënë përgjigje pyetjes:

Nëngrupi I - (lexojnë pjesën “Protistët autotrofë me trajtë bimore”) - Cilat janë tiparet kryesore të protistëve autotrofë?

Nëngrupi II - (lexojnë pjesën “Dinoflagjelatët”) - Ç’veçori kanë dinoflagjelatët? Nëngrupi III – (lexojnë pjesën “Diatometë”) - Ç’karakteristika kanë diatometë? Nëngrupi IV - (lexojnë pjesën “Euglenofitet”) - Ç’veçori kanë euglenofitet? Nëngrupi V - (lexojnë pjesën “Algat e kuqe”) - Ç’karakteristika kanë algat e kuqe? Nëngrupi VI - (lexojnë pjesën “Algat e murrme”) - Ç’tipare kanë algat e murrme? Nëngrupi VII - (lexojnë pjesën “Algat e blerta”) - Ç’tipare kanë algat e blerta?

Pas punës së nëngrupeve, nxënësit e çdo grupi shkëmbejnë informacione me njëri-tjetrin. Ndërkohë, në tabelë mësuesi/ja ndërton diagramin e mëposhtëm, duke shënuar në majë protistët autotrofë. E më poshtë, në bazë të përgjigjeve të pyetjeve, plotëson diagramin.

Dinoflagjelatë Diatometë Euglenofitet Algat e kuqe Algat e murrme Algat e blerta

- alga njëqelizore- mur qelizor celulozik- lëvizin me dy flagjellë- pigment të gjelbër dhe të kuq- forma mikroskopike

- njëqelizore- të ujrave të ëmbla dhe të kripura- mur qelizor celulozik- pigment të gjelbër dhe të kuq

- njëqelizore- mikroskopike- një flagjel me fotoreceptor - në mjedis pa dritë- sillet si kafshë- pigment klorofilin- përfaqësues Euglena e blertë

- shumëqelizoreDetare- kanë pigment të kuq- nga muri qelizor prodhohet agari

- shumëqelizore të ujërave të ftohta detare- pigment të murrmë - kanë përmasa të mëdha

- nga muri qelizor prodhohet xhelatina

- njëqelizore- shumëqelizore- koloniale- jetojnë në det dhe ujë të ëmbël- muri qelizor celulozik

Mbretëria e Protistëve

eukariotë të thjeshtëheterotrofë njëqelizorë

protistë autotrofë (si bimë)

autotrofë njëqelizorë dhe shumëqelizorë

protistë heterotrofë (si kafshë)

Protistët autotrofë

Eukariote qelizore, autotrofe, fiboplanktonet (alga njëqelizore të ujërave të ëmbla, të kripura) bëjmë 70% të fotosintezës.

Algat shumëqelizore s’kanë inde e organe, trupi i tyre s’ka as rrënjë, as kërcell, as gjethe. Janë në formë fijesh ose pllakash.

Page 22: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

22

Mësuesi/ja u drejton nxënësve pyetjet e dhëna gjatë punës në grupe dhe, për çdo përgjigje, ngrihen përfaqësues për të plotësuar diagramin piramidal.

Përforcimi. Hulumtimi i përbashkët Nxënësit punojnë në mënyrë të pavarur në dyshe me rubrikën “Kontrolloni njohuritë”, ushtrimet 1, 2 dhe

3. Pas saj bëhet diskutimi mbi to.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 5, f. 117

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- punën e bërë për plotësimin e kllasterit;- përgjigjet e dhëna gjatë fazës së ndërtimit të njohurive e ndërtimit të diagramit piramidal.- për diskutimin mbi pyetjet e punuara gjatë fazës së përforcimit.

Tema 6. Protistët heterotrofë me trajta shtazore

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajnë tiparet e përgjithshme të protozoarëve që i bëjnë ato të përhapen shumë në planetin tonë;- të identifi kojnë tiparet kryesore të protistëve heterotrofë;- të krahasojnë klasat e protozoarëve për nga mënyra e lëvizjes.

Konceptet kryesore: amebë, pseudopode, agocitozë, fl agjelatët, sarkodinët, ciliatët, sporozoarët.

Materialet dhe mjetet: tabelë mësimore e protozoarëve, teksti.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Hartë semantike Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe dyshe 5 min

Ndërtimi i njohurive Veprimtari e të lexuarit ndërveprues Lexim ndërveprues Punë me gjithë klasën 30 min

Përforcimi Organizues grafi k Paraqitje grafi ke e informacionit Punë në grupe dyshe 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Hartë semantike Mësuesi/ja shkruan në tabelë fjalën “protozoarë” dhe pyet nxënësit ç’dinë rreth tyre. Mendimet e dhëna,

pasi më parë kanë diskutuar në dyshe me njëri-tjetrin, i paraqet në hartën semantike. Ndërkohë u drejton pyetjet e parapërgatitura për t’i orientuar nxënësit:

Si shumohen?

ProtozoarSi ndërtohen?

Si klasifi kohen?

Ç’janë?

p.sh. organizma njëqelizore mikroskopike

Ku jetojnë? Si ushqehen?

Page 23: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

23

Ndërtimi i njohurive. veprimtari e leximit të drejtuar- Orientohen nxënësit të lexojnë në heshtje e të përqendruar paragrafin e parë dhe t’u përgjigjen pyetjeve:1. Ç’tipare të përgjithshme shfaqin protozoarët?2. Si ndërtohet një protozoar?Nxënësit lexojnë dhe në fletoret e tyre i japin përgjigje pyetjeve të bëra, të cilat më pas diskutojnë mes tyre.

- Orientohen nxënësit të lexojnë paragrafin e dytë dhe për t’iu përgjigjur :1. Pse protozoarët janë shumë të përhapur në planetin tonë?2. Ç’kuptoni me kriptobiozë?Nxënësit lexojnë paragrafin, përgjigjen pyetjeve dhe i diskutojnë ato.

- Orientohen nxënësit të lexojnë pjesën “Klasat më të rëndësishme të protozoarëve” dhe u jepen pyetjet:1. Cilat janë klasat më të rëndësishme të Protozoarëve? 2. Si lëvizin individët e çdo klase?Pas punës në fletore nxënësit diskutojnë përgjigjet e pyetjeve të dhëna.

Përforcimi. Organizues grafikMësuesi/ja u kërkon nxënësve që në grupe dyshe të ndërtojnë një grafik për klasifikimin e protozoarëve.

Në tabelë bën grafikun, i cili do të plotësohet nga nxënësit.

Lëvizin me _____________

Klasa_________

Klasa___________ Klasa__________

Lëvizin me_______ Lëvizin me ___________ Klasa _____________

Lëvizin me______________

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- përgjigjet e dhëna gjatë fazës së parashikimit;- serioziteti t të punës dhe përgjigjeve të pyetjeve të dhëna;- ndërtimit të organizuesit grafik.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 4, faqe 119.

Protozoarët

Page 24: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

24

Tema 7. Mbretëria e kërpudhave

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi: - të përshkruajë karakteristikat e përgjithshme të kërpudhave; - të përshkruajë ndërtimin e kërpudhave e riprodhimin e tyre; - të krahasojë likenet me mikorizat dhe kërpudhat me bimët; - të argumentojë rolin ekologjik të kërpudhave.

Konceptet kryesore: kitinë, hife, micel, simbiozë, mikorizë, zigomicete, bazidiomicete, askomicete, deuteromicete, likene.

Materialet dhe mjetet: tabelë e ciklit të zhvillimit të kërpudhave, tabelë e ndërtimit të kërpudhave.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Përmbledhje e strukturuar e mendimeve Diskutim njohurish Punë me klasën 5 min

Ndërtimi i njohurive Lexim përmbledhje në dyshe Lexim ndërveprues Punë në grupe dyshe 30 min

Përforcimi Harta e koncepteve Paraqitje grafi ke e informacionit Punë me të gjithë klasën 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Përmbledhje e strukturuar e mendimeveMësuesi/ja u drejton pyetje ngacmuese për të zgjeruar njohuritë që kanë në mendje, mbi kërpudhat.

- Kërpudhat janë organizma prokariotë apo eukariotë?- Kërpudhat janë gjallesa autotrofe apo heterotrofe?- A kanë ato rrënjë, kërcell apo gjethe?- Si shumohen ato?

Me përgjigjet mësuesi/ja plotëson në tabelë skemën e përmbledhjes së strukturuar.

Ndërtimi i njohurive. Lexim, përmbledhje në dysheHapi I. Nxënësit në dyshe lexojnë pjesën “Ndërtimi i kërpudhave”. Pas leximit nxënësi I i çdo dysheje thotë

thelbin e pjesës, ndërsa i dyti bën pyetje mbi paragrafi n. P.sh.:- Si ndërtohet trupi i një kërpudhe?- Ç’rol ka micela?- Si quhet dhe nga kush përcillet pjesa e dukshme?- Po në pjesën e poshtme të kapelës ç’vendoset?

Përmbledhja dhe pyetjet shënohen në fl etoren e klasës për çdo pjesë të punuar.

Hapi II. Nxënësit në grupe dyshe vazhdojnë lexojnë pjesën “Të ushqyerit e kërpudhave”. Ata e përmbledhin dhe bëjnë pyetje, të cilat i shënojnë në fl etore. Nxënësi i parë i çdo dyshe bën pyetje rreth saj. P.sh.:

shumohen me spore

Kërpudhat

eukariote heterotrofe

ka lloje me kapeles’kanë rrënjë, kërcell apo gjethe

Page 25: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

25

- Ç’janë kërpudhat saprofite?- Po ato parazite?- Ç’janë likenet? Ç’rol kanë ato?- Ç’përfaqësojnë mikrolitat?

Hapi III. Nxënësit në dyshe vazhdojnë me leximin e pjesës “Roli ekologjik i kërpudhave”, duke ndjekur të njëjtën procedurë e duke ndërruar rolet në grup.

Hapi IV. Nxënësit në dyshe lexojnë pjesën “Riprodhimi i kërpudhave”, e vazhdojnë me thënien e thelbit e ngritjen e pyetjeve mbi pjesën e lexuar. Pas përgjigjeve të pyetjeve e diskutimet kalojnë në pjesën tjetër.

Hapi V. Nxënësit në grupe lexojnë pjesën “Sistematika”. Ata thonë thelbin e pjesës e më tej, u përgjigjen pyetjeve të ngritura prej shokëve.

Përforcimi. Harta e konceptitNjohuritë e reja të marra gjatë fazës së “Ndërtimit të njohurive” shfrytëzohen për të ndërtuar hartën e

konceptit: “Mbretëria e kërpudhave”. Për këtë, përmes pyetjeve drejtuar nxënësve mësuesja ndërton hartën e konceptit në dërrasën e zezë, duke bërë një përmbledhje të njohurive të marra.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 4 dhe 5, faqe 122.

Vlerësimi i nxënësve. Nxënësit vlerësohen për:- përgjigjet e dhëna gjatë përmbledhjes së strukturuar;- thënies së thelbit të pjesëve të temës së re;- përgjigjet e pyetjeve mbi pjesët e punuara.

Reflektim. Metoda “Lexim e përmbledhje në dyshe” i bën nxënësit të lexojnë me kujdes tekstin për ta kuptuar atë. Ndërsa metoda “Harta e konceptit” është një organizues grafik i informacionit të ri, që i ndihmon për të fiksuar nga ana pamore informacionin e dhënë.

zigomicete

Mbretëria e kërpudhavendërtimi i trupit ose tali

të ushqyerit

pa organe kanë hife kitinare pjesa e dukshme

saprofite

parazite

simbiotike

riprodhimi

likene mikoriza

që përbëjnë micelën

trup frutor

riprodhimi joseksual

riprodhimi seksual

as rrënjë as kërcell as gjethe këmba kapelja

spore copëtim hifesh

petëza me spore

zigospor

hife të rejasistematika

askomicete

bazidiomicete

deuteromicetet

Page 26: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

26

Tema 8. Punë praktike. Të rritim dhe të vëzhgojmë myqet

Objektivat. Në fund të orës së punës praktike nxënësit: - të aftësohen për të rritur mykun (e bukës ose të tretësirës ujore të sheqerit) dhe vëzhgimin e tij

mikroskopik për të evidentuar ndërtimin e micelës dhe sporeve të kërpudhës.

Materialet dhe mjetet: myk i bukës, myk i tretësirës ujore të sheqerit, lamë, lametë, mikroskop, libri, pincetë plastike.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Hartë semantike Diskutim njohurish Punë me klasën 5-10 minNdërtimi i njohurive Kërkim - hulumtim Lexim ndërveprues Punë në grupe dyshe 25-30 minPërforcimi Pyetje-përgjigje Paraqitje grafi ke e informacionit Punë në grupe 5 min

Zhvillimi i punës praktikeParashikimi. Hartë semantike

Nxënësit lexojnë në grupe dyshe pjesën e parë të punës praktike dhe i japin përgjigje pyetjeve të ngritura nga mësuesi/ja, pas diskutimeve me njëri-tjetrin. Më pas plotësojnë përgjigjet në hartën semantike të ndërtuar në tabelë nga mësuesi/ja.

Ndërtimi i njohurive. Kërkim-hulumtim Hapi I. Nxënësit, sipas grupimin të përcaktuar orë më parë, kanë sjellë me vete myk buke dhe të tretësirës

së sheqerit. Çdo grup hedh në fl etore atë çka vëzhgon me sy në pamjen që ofron kultura (përhapja, ngjyra, forma etj) që kanë kultivuar.Hapi II. Nxënësit në çdo grupim përgatitin preparatin, duke marrë material nga kulturat që kanë përpara. Për këtë:

- marrin me pincetë një copëz myk dhe e vendosim atë mbi lamë;- hedhin një pikë ujë në qendër të lamës (ose në vend të ujit një pikë bumetilen për t’i bërë më të dukshme pjesët qelizore) në mënyrë që myku të vendoset mbi ujë;- vendosin lamelën me kujdes për të evituar fl luskat e ajrit nën të;- vendosin përgatesën në muteroskop dhe e vëzhgojnë fi llimisht me zmadhimin e vogël e më pas me zmadhimin më të madh;- vëzhgojnë hifet, fi jezat që dalin prej tyre e sporangjet në majë të fi jëzave.

Hapi III. Nxënësit vizatojmë në fl etore atë që vëzhgojnë në mikroskop.

Përforcimi. Pyetje – përgjigje Mësuesi/ja u drejton nxënësve pyetjet:

- Si është i ndërtuar tali?- Po një hife?- Riprodhimi me spore është seksual apo joseksual?

Përgjigjet e pyetjeve nxënësit i shënojnë në fl etoren e laboratorit në rubrikën “Përfundime”.

Myqet

Cilës gjini i përket myku i bukës?

Ku rriten?Ç’ngjyrë kanë?

Ç’tregon prezenca e tyre? Ç’tregon prania e tyre?

Ç’aromë lëshojnë ato?

Page 27: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

27

Tema 9. Përsëritje

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të listojë ndryshimet mes qelizës prokariote dhe eukariote;- të përshkruajë strukturën e një qelize bakteriale, farmat llojet dhe shumimet e tyre, po ashtu edhe të një virusi;- të përshkruajnë karakteristikat kryesore të Mbretërisë protisteve dhe Mbretërisë së kërpudhave;- të identifi kojë kriteret që përdoren për klasifi kimin e viruseve;- të shpjegojë teorinë e evolucionit të eukariotëve;- të krahasojë protozoarët me algat;- të vlerësojë rolin ekologjik të kërpudhave.

Mjetet dhe materialet: tabelë e shumimit të viruseve, baktereve, kërpudhave; tabelë e M. Monerëve, M. protistëve, M. Kërpudhave.

Konceptet kryesore: qelizë eukariote, prokariote, virus, mkonerë, protozoarë, protistë autotrof, kërpudha, mikoriza, likene, teoria e endosimbiozës, cikli letik, cikli lizogjenik.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Diagrami i Venit Përsosje të të shkruarit Punë në dyshe 10 min

Ndërtimi i njohurive Pyetja sjell pyetjen Përsosje e të shprehurit Punë individuale 25 min

Përforcimi Organizues grafi k Përmbledhje e strukturuar Punë në grupe 10 min

Zhvillimi i mësimitParashikimi. Diagrami i VenitMësuesi/ja u kërkon nxënësve të ndërtojnë diagramin e Venit për dallimet mes qelizave prokariote dhe

eukariote. Për këtë nxënësit punojnë në dyshe. Më pas, ato plotësojnë në tabelë diagramin. Një nxënës plotëson të përbashkëtat, një tjetër veçoritë që dallojnë qelizën prokariote nga ajo eukariote dhe më tej një tjetër nxënës plotëson listën e dallimeve të qelizës eukariote nga ajo prokariote.

Qeliza prokariote Qeliza eukariote Të ndryshme Të ndryshme

Më pas mësuesi/ja u kërkon të plotësojnë një diagram edhe për dallimet mes protistëve autotrofë (algat) dhe atyre heterotrofë (protozoarët). Pas punës në grupe nxënësit e plotësojnë atë në dërrasën e zezë.

Ndërtimi i njohurive. Pyetja sjell pyetjen, punë individuale 25’Mësuesja shtron pyetje nxënësve duke pritur përgjigjet e nxënësve apo plotësim të përgjigjes nga nxënës

të tjerë.- Pse viruse nuk janë as në grupin e gj. prokariote e as eukariote?- Si ndërtohet një virus? Ç’kriter përdoret për klasifi kim e tyre?- Përshkruani ciklin litik e ciklin lizogjenik të riprodhimit të viruseve.- Përshkruani strukturën e një qelize bakteriale.- Si i grupojmë bakteret në bazë të formës? Po të ushqyerit?- Si riprodhohen ato?

Të përbashkëta

Page 28: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

28

- Shpjegoni ç’është endosimbioza.- Listoni provat që e mbështetin këtë teori.- Cilat janë karakteristikat e Mbretërisë së Protistëve?- Cilat janë karakteristikat e Mbretërisë së Kërpudhave?- Ku dallohen likenet nga mikorizat?- Si shumohen kërpudhat?- Cili është roli ekologjik i kërpudhave?

Përforcimi. Organizues grafikMësuesja e ndan klasën në tre grupe dhe u kërkon të klasifikimin e protozoarëve, protistëve autorofë,

kërpudhave në formë grafiku. Çdo grupi i jepet karton i bardhë, lapustila e pineska për ta fiksuar grafikun në mur. Gjatë kohës që punojnë nxënësit vëzhgohen dhe udhëzohen nga mësuesja kur është e nevojshme.

Grupi I flagjelatët

Protozoarët sarkodinët

sporozoarët ciliatet

Grupi II dinoflagjelatë

alga të blerta diatometëProtistët autotrofë

alga të murrme euglenofitet alga të kuqe

Grupi III zigomicetet

askomicete Kërpudhat

bazidiomicete deuteromicetet

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohen për: - ndërtimin e diagrameve të Venit;- përgjigjet e pyetjeve në rubrikën “pyetja sjell pyetjen”;- ndërtimin e organizuesve grafikë në fazën III.

Page 29: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

29

Tema 10. Ushtrime

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të rrethojë përgjigjen e saktë në ushtrimet me alternativa dhe të gjejë pohimin e vërtetë dhe të korrigjojë të gabuarin në ushtrimet mbi mbretëritë e monerëve, prituistëve, kërpudhave;- të plotësojë perifrazimin mbi bakteret e protistët, të klasifi kuar sipas mënyrës së ushqyerjes;- të shpjegojë si shumohet një virus, pse ato s’bëjnë pjesë në asnjë mbretëri dhe pse ato janë viralë;- të shpjegojë formimin e qelizave prokariote sipas teorisë endosimbiotike;- të shpjegojë rolin e algave si prodhuesit e zinxhirit ushqimor detar;- të shpjegojë ndryshimin mes parazitizmit dhe simbiozës te kërpudhat, monerët aerobë dhe atyre nanerobë, protozoarët dhe algat.- të diskutojë mbi dobinë e baktereve, protozoarëve dhe algave.- të diskutojë mbi sëmundjen që shkaktojnë te njeriu viruset, bakteret, protozoarët dhe kërpudhat.

Struktura mësimore: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve KohaParashikimi Të nxënit në bashkëpunim Diskutim njohurish Punë në grupe dyshe 6-8 min

Ndërtimi i njohurive Të nxënit në bashkëpunim Të nxënit ndërveprues Punë në grupe dyshe 20 min

Përforcimi Të nxënit në bashkëpunim Paraqitje grafi ke e informacionit Punë në grupe dyshe 12-14

min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Të nxënit në bashkëpunim Nxënësit punojnë në grupe dyshe për të gjetur alternativën e saktë në ushtrimet: 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29 në faqen 125-126. Pas përfundimit të tyre plotësojmë ushtrimin 12 në faqen 125.Pas punës në dyshe, nxënës të ndryshëm (duke përfshirë përfaqësues nga çdo dyshe) lexojnë ushtrimet e

punuara dhe japin përgjigjet e duhura.

Ndërtimi i njohurive. Të nxënit në bashkëpunim Nxënësit ndahen në tri grupe të mëdha dhe u jepet detyrë të japin përgjigje me shkrim në fl etore ushtrimeve:

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, në faqen 125. Gjatë kohës së vënë në dispozicion do të shkëmbejnë mendime me njëri-tjetrin, për të gjetur përgjigjet e duhura. Më pas kalohet në diskutimet e përgjigjeve. Për çdo pyetje dëgjohet përgjigja e dhënë nga çdo grup, duke evidentuar përgjigjen më të plotë. Mësuesi/ja kujdeset të aktivizojë sa më shumë nxënës, sidomos ata që janë jo shumë aktivë.

Përforcimi. Të nxënit në bashkëpunim Punohet rubrika Të menduarit kritik Ruhen grupet e mëparshme heterogjene për nivelin e nxënësve, me qëllim që të përfi tojnë nga

bashkëbisedimi dhe ata me nivelin bazë të njohurive. Nxënësit punojnë për t’u përgatitur për përgjigjet rreth 10 min. Më tej vazhdon diskutimi i tyre. Lexohen pyetjet dhe dëgjohet përgjigja, e cila plotësohet nga nxënësit e tjerë ose në raste të veçanta nga mësuesja kur është e nevojshme.

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohen për: - zgjidhjen e saktë të ushtrimeve me alternativa (gjetjes së S apo G) dhe perifrazimet e termave;- përgjigjet e sakta të rubrikës “Përgjigjuni pyetjeve”;- përgjigjet e rubrikës “Të menduarit kritik”.

Page 30: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

30

NËNLINJA III. BIMËT DHE KAFSHËT

Tema 1. Mbretëria e bimëve

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajë karakteristikat kryesore të bimëve;- të klasifi kojë bimët;- të krahasojë mes tyre:

a. briofi tet me pteridofi tet, b. gimnospermat me angiospermat, c. një katotiledonet me dykatiledonet.

Konceptet kryesore: gameofi t, sporofi t, spore, gametë, briofi te, myshqe, hepatikë, pteridofi te, bimë joenëzore, bimë enëzore, gimnospermë, angiospermë, njëkotiledonë, dykotiledone.

Mjetet dhe materialet: pamje të llojeve të ndryshme bimore që jetojnë në planetin tonë, herbare.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Stuhi mendimi Të nxënit në bashkëpunim Punë me të gjithë klasën 5-7 minNdërtimi i njohurive Veprimtari e leximit të drejtuar Lexim ndërveprues Punë individuale 25 minPërforcimi Diagrami i Venit Organizues grafi k Punë në dyshe 5-8 min

Zhvillimi i mësimitParashikimi. Stuhi mendimiMe anën e një fotoprojekori mësuesi/ja shfaq pamje të bimëve të ndryshme në mjedisin natyror. Nxënësit

nxiten me pyetje për të rikujtuar njohuritë e marra më parë mbi bimët, me të cilat plotësohet kllasteri.

Ndërtimi i njohurive. Veprimtari e leximit të drejtuar Hapi I. Nxënësit, në mënyrë individuale, lexojnë pjesën “Briofi tet” dhe u përgjigjen pyetjeve të shkruara në

tabelë nga mësuesi/ja: 1. Ç’veçori paraqesin briofi tet (ndërtimore e riprodhuese) 2. Cilat lloje bimore përfshihen në këtë grupim?

Nxënësit punojnë të pavarur dhe shkruajnë përgjigjet e pyetjeve në fl etore. Më tej, u kërkohet t’i diskutojnë ato në klasë.

Hapi II. Nxënësit lexojnë individualisht pjesën “Riprodhimi i briofi teve” dhe u përgjigjen pyetjeve të shkruara në tabelë nga mësuesi/ja:

1. Si u çlirua nga mjedisi ujor briofi tet? 2. Ç’përfaqëson embrioni tek to?

Pas plotësimit në fl etore të përgjigjeve, nxënësit i diskutojnë ato në klasë.

eukariote

Bimëtautotrofe

bimë enëzore

bimë joenëzorefi ltruese të ajritpasuese të ajrit me O2

shumëqelizore

banuese kryesisht të tokës

Page 31: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

31

Hapi III. Nxënësit lexojnë individualisht pjesën “Pteridofi tet” dhe në fl etore u japin përgjigje pyetjeve të shkruara në tabelë nga mësuesja.

- Pse pteriolofi tet quhen bimë të ulëta enëzore? - Cilat lloje përfshihen në grupin e pteridofi teve?

Hapi IV. Nxënësit punojnë individualisht me pjesën “Gimnospermat” për t’i dhënë përgjigje pyetjeve në fl etore e për të diskutuar ato më pas në klasë:

- Pse gimnospermat quhet ndryshe farëzhveshura? - Cilat bimë përfshihen në to?

Hapi V. Nxënësit lexojnë pjesën “Angiospermat” dhe u përgjigjen pyetjeve në fl etore. - Pse quhen ato farëveshura? - Në sa grupime ndahen angiospermat? Më tej diskutohet në klasë mbi përgjigjet e tyre.

Përforcimi. Diagrami i Venit Nxënësit ndahen në tri grupe sipas rreshtave (për lehtësi). Çdo rreshti i jepet për të ndërtuar Diagrami i Venit për: grupi I - krahasimin mes briofi teve dhe pteridofi teve. grupi II - krahasimi mes gimnospermave dhe angiosfermave. grupi III - krahasimi mes njëkotiledoneve dhe dykotiledoneve.

Përfaqësues nga çdo grup plotësojnë Diagramin e Venit në tabelë, sipas detyrës së dhënë.

Detyrë shtëpie. Ushtrimet 2 dhe 3, në faqen 129.

Vlerësimi. Nxënësi vlerësohet për: - plotësimin e skemës “Stuhi mendimi”; - përgjigjet e dhëna gjatë punës me tekstin; - plotësimin e Diagramit të Venit.

Nga përvoja rezulton që metoda e marrjes së njohurive të reja (VLD) i ndihmon nxënësit në ruajtjen në kujtesë të informacioneve thelbësore.

Tema 2: Historia e Evolucionit të mbretërisë “së gjelbër”

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi: - të përshkruajë mënyrat se si përshtaten bimët në tokë; - të ndërtojë skemën e raporteve evolutive mes grupeve kryesore që rrjedhin nga algat e blerta primitive; - të tregojmë rëndësinë e riprodhimit seksual për evoluimin e bimëve.

Konceptet kryesore: përzgjedhje natyrore, cianobaktere, evolucion.

Mjetet dhe materialet: tabelë mësimore e pemës së evolucionit të bimëve

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Parashikim me terma paraprakë Zhvillim fjalori Punë në dyshe 9-10 minNdërtimi i njohurive Ditar dypjesësh Përsosje e të shkruarit Punë individuale 30 minPërforcimi Hulumtim i përbashkët Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe 5-6 min

Ndryshe NdrysheE përbashkët

Page 32: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

32

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Parashikim me terma paraprakëMësuesi/ja paraqet para nxënësve tabelën e pemës së evolucionit të bimëve, duke i udhëzuar ta vëzhgojnë

me kujdes. Ndërkohë, mësuesi/ja shkruan në tabelë fjalët: baktere, kërpudha, alga, myshqe, fiere, koniferë, bimë me lule.

U kërkohet nxënësve të vëzhgojnë me vëmendje pemën evolutive të bimëve dhe të renditin sipas historisë evolutive gjallesat, emrat e të cilave janë të shkruara në tabelë: në fillim ato të shfaqura më herët, e pastaj ato të shfaqura më vonë. Pas punës në grupe dyshe nxënësit thonë renditjen e gjallesave sipas historisë evolutive. Ndërkohë, një nxënës e shkruan atë në tabelë.

Ndërtimi i njohurive. Ditari dypjesëshNxënësit lexojnë temën “Historia e evolucionit të mbretërisë “së gjelbër””.

Çështja Komenti

1. Pse themi që seleksionimi natyror është forcë lëvizëse për evolucionin e jetës:

2. Ç’kontribut dhanë cianobakteret për atmosferën e tokës?

3. Pse algat pushtuan sipërfaqet ujore?

4. Ç’risi solli riprodhimi seksual?

5. Ç’përshtatshmëri fituan bimët e para tokësore?

6. Si ndikuan dekompozuesit në lindjen e formave të reja?

7. Pse ishte e domosdoshme shfaqja e indeve mbështetës?

8. Nga e kanë origjinën bimët enëzore?

Përforcimi. Hulumtim i përbashkëtNxënësit punojnë për t’iu përgjigjur pyetjeve të rubrikës “Kontrollojmë njohuritë”. Ata konsultohen me

shokun e bankës për t’iu përgjigjur pyetjeve. Pas punës në dyshe nxënësit diskutojnë përgjigjet në klasë, duke plotësuar njëri-tjetrin kur është e nevojshme.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 5, faqe 131.

Vlerësimi. Nxënësi vlerësohet për: - renditjen e gjallesave sipas kohës së shfaqjes në tokë, - përgjigjet e pyetjeve të shtruara dhe punës së bërë me rubrikën “Kontrolloni njohuritë”.

Page 33: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

33

Tema 3. Mbretëria e kafshëve. Pakurrizorët

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të listojnë karakteristikat kryesore të mbretërisë së kafshëve;- të përshkruajnë karakteristikat kryesore të pakurrizorëve;- të bëjnë dallimin midis sfungjerëve, celenterateve dhe krimbave.

Konceptet kryesore: metoza simetri, rrezore simetri, dyanësore, kurrizore, pakurrizorë, sfungjerët, celenteratë, krimba.

Mjetet dhe materialet: tabelë mësimore e kafshëve pakurrizore, atlas i botës shtazore.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Hartë semantike Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe 7-8 minNdërtimi i njohurive Ditar dypjesësh Përsosje e të shkruarit Punë individuale 25-30 minPërforcimi Hulumtim i përbashkët Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe 5-7 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Hartë semantike Mësuesi/ja ndërton në tabelë një hartë semantike me termin: “Mbretëria e kafshëve = Animalis”. Nxënësit,

duke diskutuar me shokun ose shoqen e bankës, u japin përgjigje pyetjeve të ngritura. Pas diskutimit me njëri-tjetrin, nxënësit diskutojnë bashkërisht për të plotësuar tabelën e hartës semantike. Ata fl asin, ndërkohë mësuesja plotëson në dërrasën e zezë.

Ku e tretin ushqimin?

në zgavrën tretëse

Mbretëria e kafshëve = Animalis

Janë ndenjës apo lëvizës?

kryesisht lëvizës e kompleksë

Si shumohen?

kryesisht seksualisht

Ku jetojnë?në mjedise të

ndryshme

Ç’simetri kanë?

rrezore dhe dyanësore

Janë organizma prokariotë apo eukariotë?

eukariotë

Ç’përmasa kanë?

variojnë nga më të voglat, te më të

mëdhatë

Në sa grupe ndahen?

pakurrizorë dhe kurrizorë

Janë autotrofe apo heterotrofe?

heterotrofe

Janë njëqelizore apo shumëqelizore?

më tepër forma shumëqelizore

Page 34: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

34

Ndërtimi i njohurive. Ditar dypjesësh

Termi Veçoritë

Pakurrizorët - S’kanë shtyllë kurrizore – futen shumë tipa- përfshihen organizma nga më të thjeshtët e deri më kompleksit

Tipi Porifera(sfungjerët)

- riprodhohen seksualisht dhe joseksualisht- pllenimi jashtë organizmit - me simetri rrezore dhe dyanësore- kanë skelet të brendshëm ose të jashtëm, kitinor ose kristalin.- organe shqisash të larmishme- pa inde e pa organe të vërteta- jetojnë të kapur në shkëmbinj ujorë- përmes qelizash të specializuara e sistemi poresh dhe kanalesh filtrojnë nga një lëndë ushqyese. - 10000 lloje sfungjerësh

Tipi Knidaria(celenteralet)

- trup me simetri rrezore, në formë qeseje të quajtur celenterom që hapet nga njëra anë- 2 forma: meduzë (si këmbanë), polip (i kapur në sipërfaqe të forta)- kanë tentakula rreth gojës dhe qeliza djegëse për sulm e mbrojtje- ka dhe forma koloniale si koralet- përfaqësues: meduzat, koralet, anemonat e detit

Tipi Platyhelminthes (krimba të shtypur)

- të thjeshtë, me simetri dyanësore- trup të sheshtë, të gjatë, pa segmente- kanë kokë të dallueshme- forma parazite, simbiotike, të lira grabitqare- përfaqësues: plenaria

Tipi Nematoda (krimbat e rrumbullakët)

- forma të lira ose parazite te njeriu apo kulturave bujqësore- trup të pasegmentuar, me kutikulë, formë të rrumbullakët- s’kanë muskuj rrethorë, ndaj e ruajnë formën nga presioni i lartë i brendshëm- lëvizin me rrëshqitje në formë C-je ose S-je në saje të muskujve gjatësorë- përfaqësues: askaridi, oksiuret

Tipi Anelida (krimbat unazorë)

- trup unazor i segmentuar, ku çdo segment ka organe- segmente të lidhur, por pjesërisht të pavarur- koka e zhvilluar mirë me organe shqisash, tru dhe gojë- përfaqësues: poliketët, digoketët, hirudinetë

Përforcimi. Hulumtim i përbashkët Mësuesja shënon në tabelë emra pakurrizorësh: krimbi i shiut, meduza, planariet, shushunjat askaridet,

koralet dhe u kërkon që të punojnë në dyshe për të plotësuar tabelën.

Kafshë me simetri rrezore Kafshë me simetri dyanësore

Page 35: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

35

Nxënësit punojnë në fl etore për të plotësuar tabelën. Më pas ngrihen dy nxënës në tabelë për të plotësuar nga një kolonë të saj. Pasi bihet dakord për saktësinë e saj, vazhdohet me dhënine e përgjigjeve petjeve të rubrikës “Të menduarit kritik”. Lexohet pyetja 6, faqe 134.

Më pas nxënësit diskutojnë në grupe për të evidentuar veçoritë e krimbave unazorë që i bëjnë më të evoluar se llojet e tjera të krimbave. Pas 2-3 min ata shfaqin mendimet e tyre, që mund të aprovohen ose jo nga grupet e tjera, ndaj dhe mund të plotësohen prej tyre.

Detyrë shtëpie. Ushtrimet 2 dhe 4, faqe 134.

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohen për: - përgjigjet e pyetjeve të hartës semantike; - plotësimin e ditarit dypjesësh;- punën e bërë për klasifi kim të disa kafshëve, në kafshë me simetri rrezore apo dyanësore dhe përgjigjen

e pyetjes formuese.

Tema 4. Pakurrizorë të tjerë

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të listojë karakteristikat kryesore të molusqeve, artropodëve, këmbënyjtuarve, ekinodermatëve, kordatët etj.;- të shpjegojë pse këmbënyjtuarit janë më të përhapurit në botë;- të krahasojnë mes tyre tipat e ndryshme të pakurrizorëve.

Konceptet kryesore: këmbë muskulore, këmbënyjtuar, radulë, guaskë gëlqerore, mantel, gasteropodë, dykapakorë, cefalopodë, artropodë, ekzoskelet, araknidë,

krustacetë, miriapodë, insekte, ekinodermatë, molusqe, kordat.

Mjetet dhe materialet: atlas i pakurrizorëve, koleksione guaskash.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha

Parashikimi Përmbledhje e strukturuar Përsosje e të shprehurit Punë me të gjithë klasën 5 min

Ndërtimi i njohurive Mbajtje e strukturuar e shënimeve Përsosje e të shkruarit Punë në dyshe 30 min

Përforcimi Organizues grafi k Paraqitje grafi ke Punë me të gjithë klasën 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Përmbledhje e strukturuarNxënësit plotësojnë grafi kun bazuar në njohuritë e marra mbi karakteristikat e përgjithshme të pakurrizorëve

(m.q.s. tema e ditës është vazhdim i të mëparshmes). Nxënësit japin përgjigje, të cilat refl ektohen në dërrasën e zezë përmes plotësimit të grafi kut nga mësuesi/ja.

Page 36: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

36

Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturës e shënimeve Meqenëse tema është informative dhe me shumë terma, nxënësit lexojnë me vëmendje dhe plotësojnë në

fletoret e tyre grafikun e paraqitur në dërrasë nga mësuesja, duke bashkëpunuar me shokun e bankës. Tabela e plotësuar të jetë:

Tipi Karakteristikat Klasat

Molusk ose butak

- trup të butë- kokë e këmbë muskulore- pjesa kokës modifikohet në krahë - gjahkapës.- kanë radulë, guaskë dhe mantel- jetojnë në tokë dhe ujë të kripur e të ëmbël- celuri rrethon zemrën- hemofrodite unisex- frymëmarrja me branshi

1. Gasteropodët:- kanë guaskë të pandarë në dhomëza- këmba barkore zvarritëse dhe jargore- përfaqësues: kërmilli, ligoreci

2. Dykapakorët:- guaska ka dy pjesë - pa kokë e radulë- këmba si pykë gërmon tokën- përfaqësues: midhjet ostriket, vonglat

3. Cefalopodët:- në kokë tektakula që përdoren për lëvizje e për të kapur ushqimin- kanë ose jo guaskë të brendshme- mishngrënës detarë aktiv- këmba është si një tub hunde që shfryn ujin jashtë zgavrës- përfaqësues: oktapodi, sepjet, kallamarë

Tipi Atropoda(këmbënyjtuar)

- përbëjnë ¾ e llojeve të kafshëve- simetri dyanësore- trup i segmentuar- ekzoskelet, kutikular i fortë dhe i lehtë- këmbë të nyjëzuara të vendosura në çifte- sistem qarkullimi të hapur- organe të brendshme të zhytura në hemolimfë- shkëmbimi gazeve me branshi mushkëri apo trake- SNQ përbëhet nga: truri, çifte nervash

1. Araknidët: - jetojnë në tokë: kanë 4 çifte këmbësh- pa antena dhe mandibula- një ose dy dy të përbërë- në gojë çift këmbësh me qeskë helmi- përfaqësues: merimangat, akrepat, këpushat, rriqrat

2. Miriopodët: - forma tokësore, me trup të gjatë me shumë çifte këmbësh e antenash- përfaqësues: shumëkëmbëshit

3. Krustacet:- forma ujore- kanë dy çifte antenash- këmbë të degëzuara në dysh- kanë mbulesë të quajtur karapaks- frymëmarrja me bronshi- përfaqësues: karkalecat e detit, dafniet, aragostat, izopodët

4. Insektet:- lloje të shumta ujore e tokësore- trupi ka tri pjesë: koka, kraharori, barku- në kraharor: tri çifte këmbësh, dy çifte krahësh- barku ka organet e tretjes e të riprodhimit- frymëshkëmbimi me kutikula të papërshkueshme nga uji, - trup të lehtë

kanë skelet të brendshëm apo të jashtëm

Pakurrizorës’kanë shtyllë kurrizore

Page 37: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

37

Tipi i Ekinodermatëve

- lëkurëgjemborë- trup me simetri rrezore- trup pa kokë- jetë të fiksuar në fund të detit ose që lëvizin pak- unisekse, pllenim të jashtëm- përfaqësues: zambakët e detit, yjet e detit, kastravecët e detit

Tipi i Kordatëve

- trupi tyre ka kordë ose notokordë- S.N. ndodhet nga ana kurrizore si kordon gjatësor- kanë faring me të çara të branshive- organizma detarë e tokësor primitivë

1. Urokordatët- forma: detar- trup të gjatë- trup xhelatinoz- jetojnë në fund të detit apo në plankton

2. Cefalokordatët- forma ditore- trup gjatë- të ngjashëm me peshqit- jetojnë në rërë- përfq. Amfioksi

3. Kurrizorët

Përforcimi. Organizues grafikPasi plotësohet e tërë organizuesi grafik përmes bashkëbisedimit mësuesi me nxënësit bëhet nga mësuesja

një përmbledhje e klasifikimit të pakurrizorëve në dërrasë përmes komunikimit me nxënësit.

Për më tepër informacion, nxënësit lexojnë individualisht: “Rendet kryesore të insekteve”.

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohen për: - përmbledhjen e strukturuar të njohurive në fazën e parashikimit;- mbajtjen e strukturuar të shënimeve gjatë fazës “Ndërtimi i njohurive”;- plotësimit të grafikut të klasifikimit të pakurrizorëve.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 7, faqe 137.Punë e pavarur: koleksion guaskash të pakurrizorëve.

Tipi Ekinodermatët

Pakurrizorët

Klasa UrokordatëtTipi Kordatët Klasa Cefalokordatët Klasa Vertebrorët

Klasa AraknidëtTipi i Këmbënyjtuarve Klasa Miriapodët Klasa Butakët Klasa Insektet

Klasa GasteropadaTipi Moluskët Klasa Dykapakorët Klasa Cefalopada

Tipi Porifera

Tipi Kridarët

Tipi i Platelmidëve

Tipi Nematoda

Tipi Anelida

Page 38: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

38

Tema 5. Kurrizorët

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi: - të përshkruajë karakteristikat kryesore të rruazorëve; - të klasifi kojnë këtë nëntip; - të evidentojnë veçoritë tipike për çdo klasë të rruazorëve.

Konceptet kryesore: vertebrorë, shtyllë kurrizore, endoskelet, palcë kurrizore, tru zgavër trupore

Mjetet dhe materialet: atlas i kafshëve kurrizore, kompjuter (laptop), fotoprojektor.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi diskutim Përsosje e të shprehurit Punë me të gjithë klasën 5-6 minNdërtimi i njohurive Diagrami piramidal Të nxënit ndërveprues Punë në grupe dyshe 25-30 minPërforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtimi i shprehive studimore Punë individuale 5 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Diskutim Mësuesi/ja paraqes me anë të fotoprojekorit pamje kafshësh kurrizore në mjedisin natyror e më pas u

drejton nxënësve pyetjen e hapur për të nxitur diskutimin: - Kur u shfaqën rruazorët? Nxënësit diskutojnë rreth pyetjes, duke rrahur mendimet mes tyre.

Ndërtimi i njohurive. Diagram piramidalNxënësit të ndarë në grupe prej 4-6 nxënësish lexojnë me pjesë mësimin dhe, për çdo pjesë, u përgjigjen

pyetjeve të dhëna nga mësuesja në dërrasën e zezë, në fl etoret e tyre.

Për pjesën I: - Ç’karakteristika shfaqin rruazorët? - Cilët ishin stërgjyshërit e tyre?

Për pjesën II: - Cilat ishin disa nga klasat e rruazorëve? - Listoni veçoritë e çdo klase.

Pas punës në grupe për të gjetur përgjigjet e pyetjeve përmes leximit me kujdes të tekstit, nxënësit i diskutojnë ato bashkërisht, duke plotësuar njëri-tjetrin. Më tej, me përgjigjet e pyetjeve mësuesi/ja ndërton diagramin piramidal në dërrasën e zezë, i cili plotësohet gradualisht nga nxënësit në bashkëpunim me mësuesen.

Kurrizorët ose vertebrorët

- korda kurrizore zëvendësohet nga shtylla kurrizore- endoskeleti ndërtohet nga Ca3(PO4)2

- palca kurrizore në pjesën e përparme formon trurin- kanë dy çifte pendësh ose këmbësh, tre zgavra trupore- stërgjyshërit e tyre: tetrapodët që kanë ujin për të jetuar në tokë- pushtues të tokës, qiellit e në ca raste iu kthyen detit

Page 39: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

39

1. Agnatët 2. Peshqit kërcor

3. Peshqit kockorë 4. Amfi bët 5. Reptil

zvarranikët 6. Shpendët 7. Gjitarët

- kurrizorë pa vertebra të vërteta- me skelet kërcor pak të zhvilluar- gojë rrethore pa nofulla që thith gjak nga peshqit- lëkurë të lëmuar me vrimë të hundës kurrizore- me bronshi

- kurrizorë skelet kërcor- kanë luspa të dhëmbëzuara- kanë bisht të reduktuar- formë trupi pak të shtypur p.sh. peshkaqenët ose shumë të shtypur si: rajat, peshku elektrik, - grabitqarë detarë ose që ushqehen me plankton

- kurrizorë me skelet kockor- me luspa- me bisht të zhdukur- çarje e bronshive të mbuluar me kapak- kanë fshikëz notimi, rrallë mushkëri- forma ............ me pllenim të jashtëm- forma detare si: merluc, ton- forma të ujërave të ëmbla si: trofta, krapi- forma që jetojnë në të dyja mjediset si: ngjalat, salamandrat

- jetojnë pjesërisht në ujë pjesërisht në tokë- vezët dhe larvat jetojnë në ujë të ëmbël, të rriturit jetojnë në tokë. - zhvillimi me metamorfoza- lëkurë e lëmuar e lagësht- zemra me 3 dhoma (2V + 1B)- forma me bisht si: salamandradhe pa bisht si: bretkosa thithlopa

- trupi i mbuluar me lëkurë të fortë, luspa të thata- lëshojnë vezë me lëvozhgë- embrioni zhvillohet në qesen amniotike-zemra tre dhoma-poikilotermëp.sh: hardhucatbreshkat- kameleoni- gjarpërinjtë

- tokësore- trup me pupla- homeotermë- gjymtyrët e përparme – krahë të pasmet kanë 4 ose më pak gishtërinj- mushkëritë të lidhen me trastat ajrore- zemra ka 4 dhoma- lloje që fl uturojnë dhe që e kanë humbur aftësinëfl uturuese- kanë vezë dhe embrion si zvarranikët p.sh: struci pinguini, shqiponja, pelikani

- tokësorë të lashtë- homeoterme- kanë gjëndër qumështi- lëkurë me qime- zemra me 4 dhoma- truri ka lëndë griFuten lloje: 1. ovipari2. vivipari3. placentarë- p.sh. 1. monotrematët2. marsupjalët3. placentarët

Përforcimi. Shkrimi i shpejtë Nxënësit lexojnë ushtrimin 6 në faqen 140 dhe i japin përgjigje me shkrim. Më tej ata lexojnë përgjigjet e dhëna.

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 5, faqe 140.

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohet për:- diskutimin mbi kohën e shfaqjes së rruazorëve punës në grupe dyshe për t’iu përgjigjur pyetjeve të dhëna dhe ndërtimin e diagramit piramidal;

Tema 6. Çfarë është biodiversiteti?

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi: - të tregojë ç’kupton me biodiversitet; - të evidentojë tri nivelet e larmisë gjenetike; - të shpjegojë pse është i dobishëm biodiversiteti; - të diskutojmë për faktorët që ndikojnë në humbjen e biodiversitetit.

Konceptet kryesore: biodiversitet, numri e lloji i organizmave, larmi gjenetike, indeksi i biodiversitetit, bota ujore

Page 40: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

40

Mjetet dhe materialet: kompjuter (laptop), fotoprojektor, pamje të ndryshme gjallesash shtazore, teksti.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Stuhi mendimi Përsosje e të shprehurit Punë individuale 5-10 minNdërtimi i njohurive Ruaje fjalën e fundit për mua Lexim ndërveprues Punë në grupe dyshe 25 minPërforcimi Pyetje-përgjigje Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe dyshe 10 min

Zhvillimi i mësimit

Parashikimi. Stuhi mendimesh Për të nxitur kujtesën e përqendruar vëmendjen mësuesi/ja paraqet me anë të fotoprojektorit pamje të ndryshme

të jetës në planetin tonë, në çfarëdo lloj mjedisi: ujë, ajër, tokë. Më tej shtron pyetjen: Ç’tregojnë këto pamje?Nxënësit japin përgjigje të ndryshme si:Nxënësi I - Jeta është e larmishme në planetin tonë. Nxënësi II - Numri llojeve që popullojnë tokën është shumë i madh.Nxënësi III - Kjo larmi gjallesash është shumë e rëndësishme për jetën e njeriut.Nxënësi IV - Ky biodiversitet është baza e jetës në planetin tonë... etj. etj.Çdo mendim i dhënë shkruhet në dërrasën e zezë.

Ndërtimi i njohurive. Ruaje fjalën e fundit për muaNxënësit lexojnë tekstin me vëmendje. Nxënësit shënojnë në fletoret e tyre idetë më të rëndësishme të

nxjerra nga komunikimi në grupe dyshe. Më tej bëhet komenti i tyre duke bërë ballafaqim dhe komente të ndryshme për çdo ide të paraqitur. Asnjë s’ka të drejtë të komentojë pas tij. Kështu vepron çdo nxënës që thirret nga mësuesja (gjithsej 5-6 nxënës).

Përforcimi. Pyetje – përgjigjeNxënësit përforcojnë njohuritë e marra gjatë fazës së ndërtimit të njohurive përmes pyetjeve të shënuara

në tabelë nga mësuesja. Ato diskutojnë mbi to fillimisht në grupe dyshe e më pas punohet me gjithë klasën, ku për çdo pyetje dëgjohen përgjigjet e dhëna nga nxënësit.

- Ç’kuptoni me biodiversitet?- Biodiversiteti ka tri nivele. Cilat janë ato?- Ç’rol luan natyra në biodiversitet? - Trashëgimia e larmishme gjenetike, ku mund të vërtetohet? - Pse thuhet që mes niveleve ka ndërveprim të ndërsjellët? - Ç’kuptoni me efekt valë? (Konkretizojeni me shembull.)- Si përcaktohet indeksi i biodiversitetit? - Pse është i dobishëm të përdoret ai? - Pse është i dobishëm biodiversiteti?

Detyrë shtëpie. Ushtrimi 5, faqe 143.

Për më tepër njohuri nxënësit lexojnë pjesët: “Rënia e Mbretërisë së pelikanit kaçurrel”, “Fuqia e llojeve” dhe “Humbja e biodiversitetit”.

Vlerësimi: Nxënësit vlerësohen për: - për diskutimin aktiv në fazën e parë; - për punën e bërë për plotësim të diagramit piramidal; - për rubrikën pyetje-përgjigje.

Page 41: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

41

Tema 8. Ne mësuam... (Përsëritje)

Objektivat. Në fund të orës së mësimit nxënësi:- të përshkruajë karakteristikat e përgjithshme të bimëve dhe kafshëve;- të klasifi kojë bimët dhe kafshët në bazë të tipareve kyçe- të dallojnë pakurrizorët nga kurrizorët, briofi tet nga trakeofi tet, bimët farëveshura nga farëzhveshurat, bimët njëkotilidone nga dykatilidonet. - të diskutojë: pse bimët me farë janë më të zhvilluara, pse krimbat unazorë janë më të zhvilluar se krimbat e tjerë, pse insektet janë më të evoluar se këmbënyjëtuarit e tjerë, pse biodiversiteti është i rëndësishëm për pozicionimin e njeriut në Mbretërinë e kafshëve.

Struktura e mësimit: PNP

Fazat e strukturës Metodat Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Koha Parashikimi Shkrim i shpejtë Diskutim njohurish Punë në grupe 6-8 minNdërtimi i njohurive Dallo, krahaso, analizo, Lexim ndërveprues Punë në grupe 20-25 minPërforcimi Diskutim Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe 10 min

Zhvillimi i mësimit

Përforcimi. Shkrimi i shpejtëNdahet klasa në 5 grupe heterogjene me nxënës të niveleve të ndryshme. Çdo grupi i kërkohet të listojnë

në fl etët e bardha të dhëna dhe karakteristika të përgjithshme të: grupi I – Mbretërisë së Bimëve;grupi II – Biofi teve;grupi III – Pteridofi teve;grupi IV – Gimnospermave;grupi V – Angiospermave;

Pas punës në grupe ata lexojnë detyrën e dhënë, duke bërë dhe komentet e nevojshme.

Ndërtimi i njohurive. Dallo, krahaso, analizoSërish të ndarë në pesë grupe, nxënësit plotësojnë skemat sipas kërkesave:

Grupi I. Plotësoni skemën për tiparet e kafshëve, ndarjen e grupimet e tyre.

Pakurrazorët (tiparet) Kurrizorët (tiparet)

Kafshët

Krahasimi Grupimet kryesore për secilin

Page 42: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

42

Grupi II. Plotësoni Diagramin e Venit për Mbretërinë e Bimëve me Mbretërinë e Kafshëve.

Bimët ngjashmëritë Kafshët

Grupi III. Plotësoni Diagramin e Venit për bimët joenëzore me ato enëzore.

Briofite Trakeofite

Grupi IV. Plotësoni Diagramin e Venit për dallimet: bimë farëveshura – bimë farëzhveshura.

Grupi V. Plotësoni Diagramin e Venit për dallimin mes bimëve njëkotiledone e atyre dykotiledone.

Bimë njëkotiledone Bimë dykotiledone

Kartonët e bardhë kapen me pincetë në mur dhe përfaqësuesit e çdo grupi interpretojnë diagramin e plotësuar.

Përforcimi. Diskutim Mësuesi/ja u cakton secilit grup ushtrimet:

Grupi I – ushtrimi 5, rubrika “Të menduarit kritik”, në faqen 131.Grupi II – ushtrimi 6, rubrika “Të menduarit kritik”, në faqen 134.Grupi III – ushtrimi 6, rubrika “Të menduarit kritik”, në faqen 137.Grupi IV – ushtrimi 6, rubrika “Të menduarit kritik”, në faqen 140.Grupi V – ushtrimi 2, rubrika “Të menduarit kritik”, në faqen 143.

Çdo grup bashkëbisedon për të gjetur përgjigjen e saktë të pyetjes së dhënë. Pas rreth 5-6 minutash fillon leximi i përgjigjeve të dhëna dhe diskutimi mbi to.

Vlerësimi. Nxënësit vlerësohen për:- listimin e karakteristikave të grupeve të ndryshme bimore;- krahasimin mes dy grupeve të kafshëve: pakurrizorëve me kurrizorët;- krahasimin mes bimëve me kafshët;- krahasimin mes bimëve joenëzore me ato enëzore;- krahasimin mes bimëve farëveshura me bimët farëzhveshura;- krahasimin mes bimëve njëkotiledone me bimët dykotiledone;- diskutimin e pyetjeve problemore të dhëna.

Farëveshura Farëzhveshura

Page 43: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

43

Test përmbledhës

Gjeni alternativën e saktë.

1. Biologët i klasifikojnë organizmat bazuar në: 1 pikë a. pamjet e tyre, b. strukturën e tyre, c. aftësitë për t’u kryqëzuar, ç. të gjitha së bashku.

2. Dallimi mes emrit shkencor të një organizmi dhe klasifikimit të tij është: 1 pikë a. emri shkencor përfshin familjen e klasën e organizmit, b. emri shkencor gjithmonë ka tri fjalë, c. klasifikimi ka më shumë kategori se emri shkencor, ç. klasifikimi mund të jetë i ndryshëm në vende të ndryshme.

3. Viruset përbëhen nga: 1 pikë a. membrana qelizore, b. kapsiti dhe acidi nukleik, c. ribozome, ç. asnjëra.

4. Bakteret më të hershme ka mundësi të kenë qenë 1 pikë a. heterotrofe aerobe, b. heterotrofe anaerobe, c. autotrofe, ç. parazite.

5. Te protistët bëjnë pjesë organizma: 1 pikë a. prokariotë, b. eukariotë, c. as prokariotë, as eukariotë, ç. prokariotë dhe eukariotë.

6. Kërpudhat janë organizma: 1 pikë a. autotrofë, b. heterotrofë, c. autotrofë dhe heterotrofë, ç. asnjëra.

7. Bimët më të përhapura sot në tokë janë: 1 pikë a. myshqet, b. fieret, c. gjimnospermat, ç. angiospermat.

8. Kafshët jo vertebrore janë: 1 pikë a. kafshë të ujit, b. kafshë eukariote, c. kafshë pa gjymtyrë, ç. kafshë pa shtyllë kurrizore.

9. Pllenimi i jashtëm është karakteristik për: 1 pikë a. shpendët, b. zvarranikët, c. peshqit, ç. gjitarët.

Page 44: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

44

10. Në vendet bosh vendos termat që mungojnë: 3 pikë______________________ është shkurtimi i fjalës larmi biologjike. Tri nivelet e saj janë: 1. _____________________ 2. _____________________3. _____________________.Larmia biologjike vlerësohet përmes ______________________ që gjendet nga ___________________

___________.

11. Listoni 7 kategoritë ku bazohet klasifikimi biologjik i organizmave dhe 6 tiparet kryesore që përdoren në klasifikimin e gjallesave. 2 pikë

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

12. Përkufizoni termat: klasifikim: lloj; tipar kyç; taksonomi; sistematikë. 6 pikë__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

13. Shpjegoni teorinë e endosimbiozës, duke renditur dhe provat që e mbështesin atë. 3 pikë__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

14. Skiconi një qelizë bakteriale dhe emërtoni pjesët përbërëse. 2 pikë

15. Dalloni grupet e protozoarëve sipas mënyrës së lëvizjes. 2 pikë_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

16. Shpjegoni, pse themi që mënyra e të ushqyerit saprofite e kërpudhave është e dobishme. 1 pikë

_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Page 45: SHKENCA 12 - Albasalbas.al/udhezuesat/udhezues_biologjia_12_shkenca.pdfnë tabelë një organizues grafi k për njohuritë e reja. Klasa ndahet në 5 grupe të mëdha, ku çdo grupi

Libër mësuesi për tekstin “Shkenca 12”, linja “Biologjia”

45

17. Krahasoni:

a. ciklin litik me atë lizogjenik te viruset 2 pikë

b. Gimnospermat me Angiospermat 2 pikë

c. bimët me kërpudhat 2 pikë

ç. pakurrizorët me kurrizorët 2 pikë

18. Plotësoni Hartën e klasifikimit për Mbretërinë e Kafshëve. 4 pikë

Mbretëria e Kafshëve

Pa kurrizore

1. __________________________ 1. __________________________

2. __________________________ 2. __________________________

3. __________________________ 3. __________________________

4. __________________________ 4. __________________________

5. __________________________ 5. __________________________

6. __________________________ 6. __________________________

7. __________________________ 7. __________________________

8. __________________________ 8. __________________________

9. __________________________ 9. __________________________

Notat 4 5 6 7 8 9 10 Pikët e marraPikët 0 - 10 11 - 16 17 - 22 23 - 28 29 - 34 35 - 37 38 - 40