of 21/21
---------.---------- Sabahattin Ali'nin Zeliha Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öz: I930'lu ve 1940'11 öykü ve Sabahattin Ali, Türk önde gelen Sabahattin Ali 'nin ilk Yusuf'ta olaylar Yusuf öksüz bir gencin çevresinde Öteki roman ve tek ise Kaymakam Salôhattin Beydir. Salôhattin Bey iyi yönleri kadar da olan bir ikinci Ömer ve Macide gençlerin çevresinde olaylara ve çevresindeki Bu Bedri gerçek bir Profesör Hikmet Bey, Nihat, Emin Kamil, ve Hüseyin Bey ise birer Sabahattin Ali'nin üçüncü ve son Kürk Mantolu Madonna yeri ve birbirinden iki bölümden Raif Efendinin bir izienim yaratsa da görülmektedir. Sabahattin Ali'nin eli kalem tutan bir gerçek ve Anahtar sözcükler: Türk Sabahattin Ali, roman, Abstract: Sabahattin Ali whose stories and novels were puplished in 1930 and I940s is one of leading authors of contemporary Turkish literature. In Sabahattin Ali 's first novel, Yusuf, the events develop in the milieu of an orphan whose name is Yusuf Other characters in the novel are the official potentates and the businessmen's sons. The only intellectual of the novel is Lieutenant Governer Salôhattin Bey. Though, Salôhattin Bey has goodfacets, he is a semi-intellectual who has some misbehaviors as well. Author's second novel, is based on people who are surrounding them and instances that happen around characters who are called Ömer and Macide. Among these figures, Bedri is a real intellectual, however, Professor Hikmet Bey, Nihat, Emin Kamil, and Hüseyin Bey each are semi-intellectuals. Sabahattin Ali's third and the last novel, Kürk Mantolu Madonna, comprises two chap- ters, narrator, place and time of which are different from each other. Even though Raif Efendi, who is the mainfigure of the novel, displays a near intellectual appearance, it is understood that he is not an intellectual An intellectual figure who is deseribed in terms of every aspects is not found in the novel whatsoever. In Sabahattin Ali 's novels, there is a real intellectual and six semi-intellectuals who are considerably literates. Key words: Contemporary Turkish literature, Sabahattin Ali, Novel, Intellectual, Semi- intellectual. 169 -----------1.----------

Sabahattin Ali'nin RomanlarındaAydınlar

  • View
    220

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Sabahattin Ali'nin RomanlarındaAydınlar

---------.----------

Sabahattin Ali'nin RomanlarndaAydnlar

ZelihaGNEAnadolu niversitesiEdebiyatFakltesi

z: I930'lu ve 1940'11 yllarda yk ve romanlar yaynlanan Sabahattin Ali, adaTrk edebiyatnn nde gelen yazarlarndandr.

Sabahattin Ali 'nin ilk roman Kuyucakl Yusuf'ta olaylar Yusuf adnda ksz bir gencinevresinde geliir. teki roman kiileri kasabann brokratlar ve eraf ocuklardr.Romann tek aydn ise Kaymakam Salhattin Beydir. Salhattin Bey iyi ynleri kadaryanllar da olan bir yar aydn.

Yazarn ikinci roman imizdeki eytan, mer ve Macide adndaki genlerin evresindegelien olaylara ve onlarn evresindeki kiilere dayanr. Bu kiilerden Bedri gerek biraydn; Profesr Hikmet Bey, Nihat, Emin Kamil, smet erifve Hseyin Bey ise birer yaraydndr.

Sabahattin Ali'nin nc ve son roman Krk Mantolu Madonna anlatcs, yeri vezaman birbirinden farkl iki blmden olumaktadr. Romann bakiisi Raif Efendininaydna yakn bir izienim yaratsa da aydn olmad grlmektedir.

Sabahattin Ali'nin romanlarnda eli kalem tutan bir gerek aydn ve alt yar aydnbulunmaktadr.

Anahtar szckler: ada Trk edebiyat, Sabahattin Ali, roman, aydn, yar aydn.

Abstract: Sabahattin Ali whose stories and novels were puplished in 1930 and I940s isone of leading authors of contemporary Turkish literature.

In Sabahattin Ali 's first novel, Kuyucakl Yusuf, the events develop in the milieu of anorphan whose name is Yusuf Other characters in the novel are the official potentates andthe businessmen's sons. The only intellectual of the novel is Lieutenant GovernerSalhattin Bey. Though, Salhattin Bey has goodfacets, he is a semi-intellectual who hassome misbehaviors as well.

Author's second novel, imizdeki eytan, is based on people who are surrounding themand instances that happen around characters who are called mer and Macide. Amongthese figures, Bedri is a real intellectual, however, Professor Hikmet Bey, Nihat, EminKamil, smet erifand Hseyin Bey each are semi-intellectuals.

Sabahattin Ali's third and the last novel, Krk Mantolu Madonna, comprises two chap-ters, narrator, place and time of which are different from each other. Even though RaifEfendi, who is the mainfigure of the novel, displays a near intellectual appearance, it isunderstood that he is not an intellectual An intellectual figure who is deseribed in termsof every aspects is not found in the novel whatsoever.

In Sabahattin Ali 's novels, there is a real intellectual and six semi-intellectuals who areconsiderably literates.

Key words: Contemporary Turkish literature, Sabahattin Ali, Novel, Intellectual, Semi-intellectual.

169

-----------1.----------

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

1. GR

Eski dilde "mnevver", bat dillerinde "entelektel" szckleriyle adlandrlan "aydn"kavramnn ne olduuna ilikin farkl grler var. Prof. Dr. Mehmet Kaplan "aydn ti-pi"nin maddi gce kar olmas, manevi gce dayanmas bakmndan eski "veli tipi"nindevam saylabileceini belirterek, veli tipinin duygu ve hayale dayandn, aydn tipi-nin ise akldan yola ktnne sryor.' Konuyu bat kaynaklarnadayanarak ele alanProf. Dr. lhan Arsel ise aydn "ok okumu, bilgili; gereklere akl yolu ile gidilebile-ceine inanan; insann smrlmekten, mutsuz ve yoksul yaamaktan kurtarlmas iinaba gsteren, insanlar arasndaki dmanlklar ykp karlkl sevgi duygularn olu

turmaya alan kii" olarak tarmlamaktadr.J Fransz iktisat Paul Baran i adam,doktor, niversite hocas gibi daha ok kafasyla alan fikir iilerinin ounun aydnolduunu ileri sryor. Aydn olanla olmayan ayrmak iin de kiinin cesur olup olma-dna, doruyu syleyip sylemediine, ilerici ve eletirici olup olmadnabakmak ge-

rektiini belirtiyor.J Baka bir batl yazar Joseph A. Schumpeter ise "Her diplomalyaentelektel diyemeyiz; ama yksek bir renim grm kimseler birer entelektel ada-ydrlar. Entelektelin zerinde anlamaya varlan tek vasf eletiricilik." diyerek, ayd

nn eletirici olmas gerektiine dikkat ekiyor.f Tannm romanclarmzdanErol Toy,aydnn toplumu ok iyi tanmas, onunla btnlemesi gerektiine, halka tepeden bak-mann byk bir yanl olduuna inanyor. Ayrca byk nder Atatrk'n halkna hi-

bir zaman tepeden bakmayan, rnek bir aydn olduunu belirtiyor.t Atatrk de kimi sy-lev ve demelerinde aydnn halka yaklamas, halkla kaynamas ve insanlar aydnlat-mas gerektiini vurguluyor.f .

Grld gibi kimilerine gre aydn ok okumu, bilgili; gereklere akl yolu ile gide-bileceine inanan, insann smrlmekten, mutsuz ve yoksul yaamaktan kurtulmasnamalayan, tm insanlar sevmeye deer bulan, insanlar arasndaki dmanlklar ykpkarlkl sevgi duygularn oluturmaya alan, bu uurda ylmadan savaan, halkylabtnlemi kiidir. Kimilerine gre de doktor, i adam, niversite hocas gibi daha okkafasyla alan fikir iisidir. Trke Szlk ise "Kltrl, okumu, grgtd, ileri d-nceli (kimse), munevver'? biiminde tanmlyoraydn. Burada u ortaya kyor: D-nrler, aratrmaclar aydna Trke Szlk'tekinden daha ok ilev yklyorlar: Top-lumun bilinlenmesine yardm etmek, yol gstermek, aklc olmak, gerei sonuna dekaratrmak, doruyu sylemek gibi.

!

2

3

4

5

6

7

Mehmet Kaplan, Tip Tahlilleri, Dergah Yaynlar, stanbul 1985, s.168.

lhan Arsel, Aydn ve "Aydn", 2. b. nklap Kitabevi, stanbul1993, s.14.

Paul Baran'dan aktaran Cemi! Meri, "Batda ve Bizde Aydnn Serveni", Cumhuriyet D-nemi Trkiye Ansiklopedisi, CL, letiim Yaynlar, stanbul 1982, s.132.

Joseph A. Schumpeter'den aktaran Cemil Meri, a.g.e. s.131.

Erol Toy, Aydn ve a, stanbul 1982, s.90.

Atatrk'n Sylev ve Demeleri, 2.b, C2, Ankara 1959, s.141, 149.

Trke Szlk, Trk Dil Kurumu Yaynlar: 549, Ankara 1988, s.173

170---I.i--------------------

s

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

"Aydn" kavram kimi yazarlarda "namuslu aydn"S, "gerek aydn"9 , "yar aydn"IO ya

da "yar munevver'J! biiminde de adlar alabiliyor. "Namuslu aydn" ve "gerek aydn"nitelerneleri kendisinden beklenenlere tam uyan aydnlar iin kullanlyor. "Yar aydn"ya da "yar mnevver" nitelernesi ise aydnn zelliklerinden kimine uyan, kimine uyma-yan kiiler iin syleniyor.

Ben bu grleri gz ard etmeden Trke Szlk'teki tanma kout olarak, roman kiileri arasnda kltrl, ileri dnceli, toplumu dnen ve drst olanlar "aydn"; buzelliklerden kimisinin eksik olduunu belirlediklerimi ise "yar aydn" olarak kabuledeceim.

Cumhuriyetin ilk yllarndaki nde gelen romanclarn birou edebiyatmza Milli Ede-biyat Dneminde girmilerdir. Bunlarn banda gelen Reat Nuri Gntekin (1889-1856),Halide EdipAdvar (1884-1964), Yakup Kadri Karaosmanolu (1889-1974), Refik Ha-Iit Karay (l888-1965)ve Mithat Cemal Kuntay'n(1885-1956) romanlarna baktmzzaman, roman kiileri arasnda aydnn zel bir yeri olduunu gryoruz. 12 Bu yazarlar-dan sonra gelen ve 193'lu ve 1940'1 yllar arasnda-Urn veren Sabahattin Ali(197-1948), daha ok ykleriyle tannsa da romanyla romanclarmz arasnda nemli biryeri olan yazarlarmzdandr.

Yukarda adlarn andm yazarlar gibi Sabahattin Ali de romanlarnda aydn tiplere yervermitir. Bu yazda, yazarn romann tek tek ele alarak aydn ve yar aydn tipleri be-lirlemeye alacam, Aydnlarn romanlardaki yeri konusunda fikir vermesi iin ncekiileri gruplara ayrmann yararl olaca dncesindeyim. Tm olaylarn evresindednd kii ya da kiileri "birinci derecedeki kiiler", onlara en yakn olan ve olaylarngeliiminde nemli yeri bulunanlar "ikinci derecedeki kiiler", olaylardaki etkisi daha azolanlar da "nc derecedeki kiiler" biiminde snf1ayacam. Eer romanda ok da-ha az grnen baka kiiler varsa onlar da drdnc, beinci derecedeki kiiler olarakayracam. Bylece, ortaya kan aydn tipin romandaki yeri de daha iyi anlalacaktr.

Meri, "Batda ve Bizde Aydnn Serveni", Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansiklopedisi,s.132.

9 Arsel.Aydn ve "Aydn", s.lS.

LO lhan Tekeli-Selim lkin, "Trkiye'de Bir Aydn Hareketi: Kadro", Toplum ve Bilim, S. 24,stanbul 1984, s. 43.

II evket Sreyya, "Yar Mnevverler Kulb", Kadro, c., No.8, Tpkbasm, Ankara 1978,sAL.

12 Refik Halil'in yalnzca bir romannda (ete) aydn bir tip var; teki yazarlarn romanlarnnise birounda en az bir aydn ya da yar aydn kiiye yer verildii grlyor. Bu konuda da-ha geni bilgi iin bk. Zeliha Gne, Mill Edebiyat Romanlarnda Aydn Tipi, Ankaraniversitesi Sosyal Bilimler Enstits, 1997 (Baslmam doktora tezi).

171

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

2. KUYUCAKLI YUSUF

lk basks 1937'de yaplan Kuyucakl Yusuf, Sabahattin Ali'nin en ok okunan romanolmutur. Bir kasaba roman olan bu eser, gerekten de yazarn en baarl romandr.Olay rgs ksaca yle zetlenebilir:

Bir kar kocann ldrld Kuyucak Kyne olay soruturmaya giden KaymakamSalahattin Bey, lenlerin ksz kalan dokuz yandaki ocuu Yusuf'u, evlatlk olarakalp evine gtrr. Okula yazdmsa da Yusuf okuma yazmay renince okulu brakr.Yusuf eve alndktan bir yl sonra kaymakam Edremit'e atanr. Karsnndzeysiz tutum-lar yznden evden uzaklaarakkendini ikiye veren Kaymakam Salahattin Bey, evininbtn ilerini ve sorumluluunu Yusuf'a verir. On dokuz yana gelen Yusuf, bir gnkaymakamn kz Muazzez'e sataan, kasaba erafndan Hilmi Beyin olu akir'le kav-ga eder. Daha sonra akir, babas araclyla Kaymakam Salahattin Beyi byk borcasokarak Muazzez'le evlenmeye kalkr. Fakat Yusuf, Muazzez'de gnl olan arkadaAli 'nin yardmylaaileyi bu bortan kurtarr. Kzn gnl olmamasna karn Ali evlilikhazrlna balar. Bunu renen akir bir dnde Ali 'yi ldrr; ancak rvetle akla-nr. Bu arada birbirlerine sevgilerini aklayan Muazzez'le Yusuf evlenirler. Yusuf tahri-rat katibi olarak kaymakamlkta ie girer. Kalbinden rahatszlanan Salahattin Bey okgemeden lr. Yenigelen Kaymakam zzet Bey, akir ve Hilmi Beyin isteiyle Yusuf'usvari tahsildar yapar. O ky ky gezerken, bu insanlar da onun evinde iki aemleri d-zenlerler. Muazzez'de hissettii tuhaflklardankukulananYusuf, beklenmedik bir gecekp gelir. Grd durum karsnda lgna dnerek, her yana geliigzel ate eder. Enkk bir hareketin bile kalmad karanlk evden karsn alr kar. Fakat Muazzez aryaraldr, yolda lr. Yusuf karsn gmer ve atn dalara srer.

Kuyucakl Yusuf ta kiilerin says ok kabark. Ancak bir kez grnp kiiliklerine ilikin hi ipucu verilmeyenleri bir yana brakrsak, romanda yirmi kii var. Eserin birinciderecedeki kiisi, baka bir deyile romann bakiisi Yusuf'tur. kinci derecedekiler Yu-suf'un en yaknnda ve olaylarn iinde olan Kaymakam Salahattin Bey, Muazzez, ahinde'dir. nc derecede yer alan akir, Hac Etem, Ali, Hulusi Bey Yusuf'un ok ya-knnda olmamakla birlikte olaylar tetikleyen, kimi zaman onu ynlendiren kiiler ola-rakegrnyorlar. Drdnc dereceye girenler Hilmi Bey, zzet Bey, Nuri ve Hasip Efen-diler, Kbra ve annesidir. Vasfi, Kazm, hsan, Avukat Hami Bey, ceza reisi mddeiumu-mi, Jandarma Kumandan Kadri Bey gibi romanda ok daha az grnen kiileri ise be-inci dereceye alabiliriz.

Romanda aydn olmas beklenen ve kentteki brokrat kesimin insanlar ya grevini k-tye kullanan yeni Kaymakam zzet Bey, Jandarma Kumandan Kadri Bey gibi ahlakdkn kimselerdir ya da ceza reisi, mddeiumumi gibi kendi karlar dorultusundahareket eden, rahatlarnn bozulmasn istemedikleri iin yasa d tutumlar grmezdengelen okumulardr. Ayrca kasabann en ok i yapan avukat Hami Bey, davasn ka-zanmak iin her trl olumsuzluu yapabilecek kiilikte bir insandr. Kaymakam Sala-hattin Beyin az saydaki arkadalarndan biri olan Avukat Hulusi Bey namuslu bir insan-dr; ancak olaylarn kt gidiini dzeltmek iin yeterli abay gstermez. Yalnzca ar-kada Salahattin Beyi uyarmakla yetinir. Salahattin Beyin karsndaki kiilerle ilgilen-

~-------------------

Sabahattin Ali'nin RomanlarndanAydnlar

mez. Romanda, Hulusi Beyin toplumu dnen, ileri dneeli bir kii olup olmadnailikin bilgi verilmemi. Bu nedenle Hulusi Bey bir aydn olarak grnmyor.

Kuyucakl Yusufun tek aydn kiisi Kaymakam Salahattn Beydir. Yusuf'un annesinin,babasnn ldrld, dolaysylaYusuf'la ilk kez karlat gn Salahattn Beyin dgrn "ya otuz beten fazla olmamasna ramen kalpann kenarndan bembeyazsalar grnen kaymakam "13biiminde verilir. Salahattin Bey yaamnn btn zevkle-rini tatt genlik dnemini geirdikten sonra, kendisinden on be ya kk bir gen kzolan ahinde ile be yl nce evlenmitir. yi bir eitim almam olan ahinde'nin za-manla daha iyi bir dzeye geleceini dnerekona kitaplar getirmi, yanllarn dzelt-mesi iin uyarlarda bulunmu. Ancak gururu yaralanan kadn kavga karm ya da ra-hatsz edici tepkilergstermitir. Bunun zerine Salahattn Bey samalklaryla, yersizistekleriyle bu kadna katlanmak zorunda kalmtr. Eiyle uyumsuzluu ikiye ynelme-sine yol amsa da o kimlerle oturup kalkacan ok iyi bilir:

"Kaymakam Salhattin Bey, evvelce de sylediimiz gibi, gndzleri biraz arca olaniiyle, geceleri de ikisiyle meguld ve yaayp gidiyordu. Memlekette mnasebette bu-lunduu adamlar az ve semeydi. Uzun memuriyetterin tecrbesi, yerlilerin kendisi gibimemurlarla niin ahbap olduklarn ona retmiti. Tongaya basmay pek sevmedii venamuslu kalmak niyetinde olduu iin ziyafetlere, davetlere pek aldr etmez, ok itimatettii, hukuk mezunu birka avukat ve bazen de ceza reisi ile sessiz sessiz imeyi tercihederdi. " (s.44)

Salahattin Bey gereki bir kiidir. O gnn koullar iinde kasaba erafnn gl veher konuda etkili olduunu bilir. Anadolu'nun pek ok kasabasnda olduu gibi erafnmemurlar etkilediinin, dahas onlara yasalara aykn iler yaptrdnn ayrmndadr.Zaten erafn istedii dorultuda almayanlarn da orada kalmasna izin verilmez. Yakendisi kaar ya da byk olaslkla baka yere srlr. Bu nedenle, Hilmi Bey ve oluakir'den grd ktlkleri anlatrken, "Onlara kimsenin kudreti yetmez" (s.61) diyenKbra'nn karsnda susmaktan baka bir ey yapamaz:

"Salhattin Bey, 'Benim kudretim yeter!' diyecekti,fakat bunu lafolsun diye sylemek bi-le elinden gelmedi. Bilhassa, kendisinin ne kadar aciz ve ehemmiyetsiz kaldn, songnlerin vukuat aktan aa gstermiti. Herhangi bir palavra artk gln olmaktanbaka bir ie yaramazd." (s.61)

Bu durumda yapabilecei tek eyin namuslu kalmak olduunu dntr. Kendisiyle dost-luk kurmak isteyen kasaba erafndan uzak durur. Onlarn ard ziyafetiere katlmaz.Akamlar ya ceza reisi ile ya da en yakn arkada Avukat Hulusi Bey ile oturup iki ie-rek, evindeki Servetifnun dergisinin koleksiyonunu kartrarak vakit geirir. Eletirmen Fethi Naci, Salhattin Beyin namuslu kalmak iin izledii bu yolun o dnemde do-

13 Sabahattin Ali, Kuyucakl Yusuf, Yap Kredi Yaynlan, stanbul 1999, s.7. Romandanyapacam teki alntlar da bu baskdandr.

-------------------~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

al olduunu sylyor: "Gnmzde bir sorumsaluk rnei saylarak sulanacak birkii, ama Tevfik Fikretlerin Aiyanlara ekildikleri bir dnemde 'iyi insan' denebilecekbir tip. "14 ok yerinde bir saptama, Tevfik Fikret gibi dorular korkusuzca haykran birairin bile sustuu koullar egemendir lkede. Her trl dalavereyi dndren erafn kskacndaki kasabada yalnz bir kaymakam ancak byle namuslu kalabilmitir.

Btn dikkatine karn, bir gece srar zerine eraftan Hilmi Beyle kumar oynama yan-ll yapar. Byk miktarda borlanr ve bunun skntsn ciddi olarak yaar.

ok insancl bir kii olan Kaymakam Salahattin Bey cinayeti soruturmayagittikleri Ku-yucak kynde ldrlen iftin ocuu Yusuf'un kimsesiz olduunu renince, onu ev-latik olarak yanna alr. Kars ahinde bu iten hi holanmasa da onu kendi ocuundan ayrmaz. Dahas zamanla evinin ve birka dnmlk bahesinin ileriyle ilgili tmsorumluluu ona verir. O kadar ki kzn isteyenler olduunda kznn aabeyi saydYusuf'un dncesini sormadan, olurunu almadan karar vermek istemez:

"..... Muazzez'i benden ok senin dndn bilmez miyim? Sen ona hem aabeylik,hem babalk yaptn. Ne yalan syleyeyim, ona anasnn bile senin kadar emei geme-mitir. imdi 'Bana ne?'filan diye ters cevaplar vermenin sras m? Bak, ben seninle ak-ran gibi konuuyor, danyorum. Eski hncn filan bir tarafa brak, bu ite bir fenalkgryorsan syle. " (s.58)

Eiyle anlaamay yznden zamanla tm ailesini ihmal eder. Kznn ve evlatl Yu-suf'un eitimi konusunda gereken abay gstermez. Okumak istemeyen Yusuf'u iknaetmek iin yeterince uramaz. Cinayetten tutuklu eraf ocuu akir'in geceleri gizli-ce evine gitmesine izin verilmitir. Kaymakam Salhattin Bey de mdde-i umumi ve ce-za reisi gibi bunu bilmezden gelir. Otuzlu yalardayken balayan kalp rahatszl artarve 46 yandayken kalp krizi geirerek lr.

Kaymakam Salahattn Beyin iyi ve kt ynleri neredeyse birbirini dengelemi. okolumlu ynleri de var, yanllar da. Bu nedenle Kaymakam Salabanin Beye bir yar ay-dn denebilir.

3. iiMiZDEKi EYTAN

SabahattinAli'nin ikinci roman imizdeki eytan'n ilk basks 1940'ta yaplmtr.Ro-manda olaylarn ksa bir blm Balkesir'de,byk blm ise stanbul'da geer. Olayrgs yle zetlenebilir:

niversite rencisi mer, bir akrabasnn yannda grd Macide'ye ak olur. Maci-de de onu sever. Babasnn lmnden sonra yannda kald akraba aile ile aras bozu-lan Macide bir gece yars evi terk eder. Sokakta rastlad mer onu alp, kendi pansi-yonuna gtrr; herkese kars olarak tantr. Ancak yapmaya sz verdii evlilik ilemlerini bir trl gerekletirmez. Onu airlerin, yazarlarn, profesrlerin de bulunduu ar-

14 Fethi Naci, 60 Trk Roman, Olak Yaynlar, stanbul 1998, s. 205.

174---1.r------------------

Sabahattin Ali'nin RomanlarndanAydnlar

kada evresine sokar. Bir akam gittikleri sazl bahede Macide'nin memleketi Balkesir'deyken tant, ortaokuldan mzik retmeni Bedri'yle karlarlar. Gemite bir-birlerine aka benzer bir ilgi duymu olan Macide ile Bedri, arkadaa bir iliki iine gi-rerler. Gerekte mer'in de eski arkada olan Bedri, onlara her ynden destek olur. Fa-kat mer, kimi zaman, niteliini bile bilmedii yasa d ilere giren arkadalarna yar-dm ettii iin, onlarla birlikte tutuklanr. Bir gn kendisini grmeye gelen Bedri 'ye, Ma-cide'yi ona braktn syleyerek, aradan ekilir. Gerekte o srada Macide de ondan ay-rlma karar almtr; ancak bunu aklamay o hapisten ktktan sonraya brakmtr. Ogn salverilen mer, yeni yaamnda iindeki eytandan kurtulmaya alacaktr. Maci-de ile Bedri de hznl bir balangla bile olsa bundan sonraki yaamlarn birlikte sr-dreceklerdir.

Iimizdeki eytan'da yer alan kiiler de epey kalabalk. Romann birinci derecedeki kiileri mer ve Macide'dir. kinci derecedeki kiiler Bedri, Profesr Hikmet Bey, Nihat,Emin Kamil, smet erif ve Hseyin Beydir. Emine Hanm, Galip Efendi, Macide'ninannesi, Madam, Seniha, Hafz Sleyman, Mdr Refik Bey ise romann nc derece-ye alnabilecek olan kiileridir. Olaylar daha ok aydnlarn bulunduu evrelerde geti-i iin, bu romanda aydn ya da aydna yakn zellikler tayan ok kii var. nce bun-lardan mer ve Macide'yi inceleyelim.

Darlfnun'da okuyan mer, srekli kendini ve bakalarn eletiren, her konuda felse-fe yapan bir gen. zeletiri yapabilen bir kiinin davranlarn dzeltmesi beklenir. An-cak mer'de bu hi olmaz. Tersine gittike ktleir. Gya hem alp hem okumakta-dr. Oysa ikisini de nemsemez, iki uran da hakkn vermez. stelik "evlendik, evle-niyoruz" diye oyalad, herkese "karm" diye tantt Macide'ye kar da ok sorumsuzdavranr. Sonunda da onu arkadana brakr. Bunlardan anlalaca gibi mer sorum-suz, iradesiz, areyi kamakta bulan tembel bir gen. Okumas, bir trl doru sonula-ra ulaamasa bile dnmesi; yazarlar, bilim adamlar arasnda bulunup tartmalara ka-tlmas ile aydna benzer bir grnm izse de aydn saylamaz. Ramazan Korkmaz'n,Sabahattin Ali-Insan ve Eser adl almasnda da belirttii gibi mer'in bohem bir ki-ilik olduu grlmektedir. 15 Bylesine babo yaayan, hibir amac olmayan insanabaka bir sfat yaktrmak gerekten de olanaksz.

Macide ise Konservatuvarda rencidir. Doru bildiinden amayan, kimseye dnvermeyen bir gen kzdr. Ancak kimseyle anlaamaz, kimseyi beenmez. Bu yzdenyalnzdr hep. Ne ocukluunda arkada olmutur, ne gen kzlnda. Aile, akraba ev-resine de hep souk kalmtr. Tand kiilerin yanllklar, tutarszlklar onu hep in-sanlardan uzaklatrmtr. Henz kiiliini tamamlayamam, yetimekte olan bir gen-tir. Dolaysyla onu da aydn saymak doru deiL.

Iimizdeki eytan'n Macide ve mer'den sonra ne kan kiisi Bedri'dir. Romandaikinci derecede bulunan kiilerin banda yer alr. Bedri, siyah, ksa sal, yuvarlak eh-reli, uzun boylu bir gentir. Onu ilk kez Balkesir'de ortaokulda mzik retmeni olarak

15 Ramazan Korkmaz, Sabahattin Ali-nsan ve Eser, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1997,s.301.

1'7

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

gryoruz. Nazik bir insandr. Bu zelliini retmenken de korur. Yaramaz rencilerikarsnda bile naziklii elden brakmaz:

"Byk ve daima souk olan mzik dershanesi ocuklarn kendilerini kapp koyvermele-ri iin en mnasip yerdi. Erkek ocuklar en serbest el akalar yapmaya, gen kzlar ko-nuup konuup sonra mendil/erini azlarna tkamaya alarak kahkaha ile glmeyeburada imkn bulurlard. En ar sz:

"Rica ederim, size yakr m?' demekten ileri gemeyen gen muallim grlty piya-noya daha iddetli vurarak veya derhal hep beraber sylenecek bir arkya balayarakbastrmak isterdi. Byle zamanlarda bazan mektep mdr Refik bey snfn cameknlkapsnda grnr, istihfaf dolu gzlerle bu inzibatsz muallime bakar, atk kalaryla

ocuklar suku: davet eder ve ylk srtmalarla karlard. "16

Bedri, ou mark rencilerin iyilikle yola gelmeyeceini anlaynca, ii oluruna brakr. Kimi retmenler gibi dayak ya da notla korkutma yoluna gitmez. mark rencileri kendi haline brakarak, ilgili ve yetenekli olanlarn eitimine zen gsterir. Bu rencilerin arasnda olan Macide'nin yeteneindenokul mdrne ve retmenlere heye-canla sz eder. Fakat onun bu iten ilgisi pek doru anlalmaz. retmenler onu dinler-ken anlaml gzlerle birbirlerine bakar ya da arkasndan glmserler. Bu anlaml baklar ok gemeden mdrn davrannda somut bir durum alr: Bir akamzeri Bedri retmenler odasnda annesine yazd mektubu yolu postaneden geen ocuklardan biri-Ile vermek ister. nk kendisi okulda yatp kalkmaktadr ve o akam dar kmay d-nmemektedir. Koridorda kimseyi bulamamtr. Mzik odasnda piyano alan Maci-de'yi grr. Postaya vermesi iin mektubu ona uzatr. Macide de alr, antasna koyar.Ertesi gn, Macide'rin mektubu atamadn renir. nk mdr, mektubu Maci-de'den alm, bakasylayollamtr. stelik Bedri 'nin ayr ayr ders verdii yedi rencinin almaya hep birlikte gitmesini istemitir. Btn bu olanlara ok zlen Bedri,mdre neden byle yaptn sorduunda ald yant "Sizi mukl vaziyetten, derhalortala yaylacak olan dedikodulardan kurtarmak iin" olur. in ilgi ekici yan, buolanlarn ister istemez onun dikkatini daha farkl biimde Maide'ye ynlendirmesidir:

"..... imdi gen kzn insana hayret veren mzik istidad kadar, onu alakadar eden boyu,bir ift eli ve iinde birok eyler sakl olan gzleri vard. Ne szlerinde, ne tavrlarnda hi yapmack bulunmayan, bir kadnda pek az grlen bir cesaret ve bir aklkla in-sana uzun uzun bakan gzlerinde birok eyler ifade eden, fakat ayn zamanda bunlaragene pek tabii bir irade ile hakim olmay bilen bu on alt yandaki kz, mektebin diertalebeleriyle kartrmaya imkan yoktu.

Onunla ders yapaca zamanlar sabrszlkla bekliyor, fakat bir gece evvelden ryasngrd bu saatlerde dier ocuklara gsterdiialakann yarsn bile Macide'ye gs-termiyordu. Bunda belki sebepli bir korkunun, kza laf gelmemesi arzusunun tesiri var-d. Her mektepte insan kusturacak kadar bol grnen bir talebe ve hoca muaakas yap-mak niyetinde deildi. Ayn zamanda Macide'nin dier ocuklar gibi insan saatlerce

16 Sabahattin Ali, imizdeki eytan, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1999, s.23. Sonraki alntlarda bu baskdandr.

~-------------------

Sabahattin Ali'nin Romanlarndan Aydnlar

uratracak derecede az istidatl olmad da muhakkakt. Fakat btn bu sebeplerinyannda, bunlardan daha kuvvetli olarak onu kzdan uzaklatran ve hakikatte daha okyaklatran bir ey vard: Bedri hislerine her zaman hkim olmaya almam bir sanat-krd. k olmaktan, hakikaten ve deli gibi sevmekten korkuyordu. Elinden gelse bu teh-likenin nne gemek iin kza daha baka muamele ederek onu kendinden uzaklatra-cakt. Fakat bu kadar ileri gidemiyor, kimseninfarknda olmadn zannettii anlardaMacide'yi sonsuz bir efkat ve hayranlkla siizmekten kendini alamyordu. ii (s.33)

Ancak aralarndaki renci-retmenilikisini bozmamak gerektii dncesindeoldu-u iin, belki iten ie sevdii gen kzdan uzak durur. iki yl sonraki karlamalarndaise Macide ona arkada mer'in kars olarak tantlr. ikisiyle de arkada olarak, skagrmeye balar. Macide'yle mer'in skntlarnhissettii iin, bazen mer'e para davermektedir. Bu yardm hibir zaman gze batacak, karsndakilere rahatszlk verecekbiimde yapmaz. mer'de zaman zaman grd dengesizlilderi de anlayla karlar.

Bedri annesine ve hasta ablasna bakmak iin retmenlikten ayrlm, gece kulplerin-de almaya balamtr. Fakat bu ii yapmaktan rahatszdr. nk ona gre, burada ya-plan sanat deil, piyasa iidir. ismet erif'le tartrkenmzilde ilgili dncelerini aklar:

"Ben hibir mziin, ierisinde gzel, kuvvetli, heyecanl taraflar bulunan hibir sanatubesinin ekil mlahazalar yznden dman olamam. Sanat bir ifadedir; her devir,her medeniyet baka trl duyar ve pek tabii olarak baka trl ifade eder. Bence en ip-tidai zenci mzii bile sanat eseridir. Kald ki, bizim alaturka dediimiz eklin bir tek-ml seyri, fevkalade incelmi ve mkemmellemi taraflar vardr. O ruhu ve o medeni-yeti brakrken onun ifade eklini muhafaza edecek deiliz, lakin topyekun inkar da an-cak barbarlarn krdr. Benim nefretim buralarda alnan eylere!... Bunlar alaturkadeil, bunlar alafranga deil, her eyden evvel mzik deil... ark ve Garp msiini bir-birinden ayrmaya almadan evvel her iki nev 'in iyisini ktsnden ayrmaya almalty:... Otuz krk seneden beri bu memlekette yarm sayfalk bile gzel beste yazlmamtr. Buralarda alnanlar bayaln. ademi iktidarn ifadesidir! ii (s. 158)

Onu rahatsz eden bir konu da aydn grnen kiilerin, yazarlarn, airlerin iinde bulun-duklar elikiler, yaptklar yanllardr. Bilgileri yarm yamalak olan bu insanlarn kiilikleri de oturmamtr, iretidir:

ii ..... Fakat bu efendilerin hibiri kendisi deildir. Fikir diye ortaya attklar her ey, ka-falarna rastgele doldurduklar hazmedilmemi, acayip, birbirine zt bilgilerin tahripedilmi ekillerinden ibarettir. Mesela Mehmet beyle asla Mehmet beyolarak konumaya imkan bulamazsn. Siyasetten bahsedecek olsan karnda u Fransz gazetesinin veyabu diktatrn nutkunu bulursun... Mzik laf asan bilmem hangi gavurun kitab veyahangi Mslmann makalesiyle karlarsn... Beendii yemei sylerken bile Mehmetbey deildir. Mhim adamlarn nasl yemekleri beenmesi lazm geldiini dnmedenbir ey diyemez. ok kere iki laf birbirini tutmamak mecburiyetindedir. nk edebiyathakknda duyup veya okuyup benimsedikleri u mellifin fikirleri ise, tesadfen, mzikhakkndaki bilgileri de, dnya gr ve sanat anlay itibariyle ona taban tabana ztbir baka muharrirden edinmedir. Bu belkemiksiz malumat ve kanaatler mtemadiyenkopar, birbirinden ayrlr, sahibiyle mnasebetlerini mtemadiyen deitirir.

-------------------~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

nk hibirinde fikirler ve bilgiler ahsiyet haline gelmemitir. Hibiri ukalalk etmekiin malzeme toplamaktan baka bir ey dnmemitir. Hibiri insan insan yapan eyin ahsiyet olduunu, btn ilimierin. btn tecrbelerin yalnz bunu temine yaradn anlamamtr. te bunun iin ben bu yarm, bu ireti, bu zavall ve gln adamlarlaahbaplk etmekten sklyorum." (s.252-253)

stelik kimi aydnlar kendilerine de bakalarna da yalan sylemektedirler:

"..... Halbuki yzne dikkat etsen, ruhunun i taraflarnda nasl kle halinde bir yala-nn sakl olduunu grrsn. En korkun yalan da budur: Kendimize kar bile kullana-cak kadar penesine dtmz bu derin ve gizli yalan... Onu iinde yaad cemiyetzerinde dnmekten alkoyan. Budizme gtren, in felsefesine saptran, tasavvufadaldran hep bu ruhundaki byk yalandr. Kinatnalelade seyri ile, maddi eylerle hialakas yokmu gibi grnen zeks, zengin babasndanpara koparmak iin yle kurnaz-ca, yle esnafa hileler bulur ki, bir sene dnsen akl edemezsin..." (s.202)

Bedri'ye gre sradan insanlar; Profesr Hikmet, smet erif, Nihat gibi aydnlardan da-ha deerlidir:

"..... Bir garson, bir kaytk, ahsifikirleri olmak, grd ve rendii eyleri kendinemal etmek bakmndan,bizim bu mnevverlerin hepsinden stn ve kymetlidir. Konuurken birok eyler renirim ve karmda bir insan grrm, hazin ve geveze bir kukladeil... " (s.253)

iirde anlam deil, okuyucu zerinde yaratlabilecek etkiyi dnen airlerin gz boya-maktan ileri gidemediklerini anlatr:

"te Emin Kamil'in istedii de bu! ... Bir ey anlalmadan garip bir tesir yapmak... Nekadar basit insanlar:... Doru drst oturup dnrsek bu manzumenin dnyada ya-zlabilecek en basit hokkabatlklardan,yavelerden biri olduunu eminim ki teslim ede-riz. Hibir derin ve kuvvetli hisse, hibir byk ve insan sarsan fikre dayanmadan, srfgz boyamak. esrarl grnmek iin yazlan bu be on satrda, bir talebede bile mazurgremeyeceimizaleladelikler var... Yalnz air, bizim ne malolduumuzu bildii iin,birka ucuz ve basit vastaya mracaat etmi: Bunlardan birincisi, tesirli olduunu imdiye kadar daima ispat eden, mistik havadr. Cahil ve dalavereci bir yobazin kendinimuhite yutturmak iin mracaat ettii esrarl ve muammal birka forml, birka dinitebih, bir iki karanlk ifade bugn bile derhal aydnlk dnceleri bulandryor. Kendi-lerinde bir eyler bulunduunu vehmeden btn cizlerin hi amadan bu basit areye:Karanlk ve kark olmak suretiyle derin ve manal grnmek hilesine bavurduklarnunutuyoruz;" (s.20I)

in kts bunlar ciddiye alanlar az deildir:

"..... Sonra Emin Kamil kendini bize enteresan gstermeye, ikide birde deitirdii bir-birinden yaman kanatlar ve imanlar ile gzmzde byl bir perde yaratmaya da mu-vaffak olmu. Birok halleri, bakalarnda bizi derhal gldrmeye kafi gelecek olan sa-malklar, etrafna hilrmetsizlikten ve saygszlktan doan patavatszlklar ve kstahlklar bize byk bir ahsiyetin ifadeleriymi gibi geliyor. Hakikaten ahsiyet sahibi olanbir adamda bulunmas lazm olan sarslmaz i muvazenesinin, insanla ve bittabi in-

178-~.------------------

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

sanlara, onlar kr, aptal yerine koymayacak kadar kuvvetli bir hrmetin, onda mevcutolmadnfark etmiyoruz. Bak, 'Tukrdum gzlerimi azmdan boncuk gibi' msra ze-rinde, hepsi de ahmak olmayan u bir sr insan, ciddi ciddi mnakaa ediyor ve bu air, kendi byklne kendi de inanarak, minnettar gzlerle onlara bakyor. II (s.202)

ok vurgulamasa bile, Bedri'nin hem ulusunun hem de tm insanln iyiliini dnenbir hmanist olduunu anlyoruz. Bunu, baka devletlerin hesabna alanlarn kandrlm zavalllar olduunu da belirttii aadaki satrlarda aka gryoruz:

"..... Neyse.fazla tafsilat vermeye hacet yok, bu cokun genler, bir ksm bilerek, bir ksm bilmeyerek, mkemmel bir an iine dmler... Kendi fikirlerimizi sylyoruz veyazyoruz sanrken yabanc ve barbarca kanaat/erin tercman, zavall birer oyuncaolmular. Kendilerine telkin edilen yalanc ve sinsi dnya grn mdafaa edeceizderken kendilerinin, milletlerinin ve insanln kuyusunu kazdtklarn bilmemiler... Venihayet baka bir devlet hesabna hizmet denilebilecek kadar ileri giden ilere girmiler... II (s.245)

evresindeki tm olumsuzluklara karn mitsiz bir insan deildir. Gelecekte insanlarnbir araya gelerek doruyu, iyiyi, deerliyi egemen klacana inanmaktadr:

"..... Bereket versin herkes byle deil... Daha sarp yollardan yryenfakat buna muka-bil insan denecek bir insan olmak isteyenler de var... Belki pek az... Ama var... Unutma-yn ki, dnya da en korkun ey, midini kaybetmektir. Bu sylediim gibilerin az ve he-nz kendilerini tam gstermemi olmas, gnn birinde iyinin. dorunun ve kymetlininhakim olacandan midi kesmeyi icap ettirmez ... Bugn urada burada teker teker ya-ayan ve alanlar yarn birleince bir kuvvet olacaklar ve en kuvvetli silah: hakl ol-mak silahn ellerinde tutacaklardr. II (s.254)

Grld gibi Bedri tutarl, yerinde davranlaryla, her konuda bilgisiyle, inancyla,olaylar doru deerlendirmesiyle, gelecee olan gveniyle aydn bir insandr.

iimizdeki eytan'n ikinci derecedeki kiilerinin tm mer'in yazar, air, retim ye-si ahbaplar. Dolaysyla aydn olduu dnlen kesimin insanlar. imdi bunlarn ger-ekten aydn olup olmadklarna bakalm:

mer'in en yakn arkada olan Nihat ufak tefek, zayf, soluk yzl, yirmi be yalarnda bir gentir. Felsefe Fakltesi rencisidir. Fakat ne renci olmak umurundadronun,ne de ilerde buradan mezun olmak. Gizli bir hareketin iindedir. Srekli bir yerlerden pa-ra bulmaya alr. Parann hangi yolla bulunduunun nemi yoktur. mer araclylatehdit ettii bir veznedar alt kurumdan para almaya zorlar. Ona gre, istedii eykendi kiisel kar iin olmadndan soygunculuk saylmaz. Balangta buna itirazeden mer'e syledii u szler ilgintir:

\

"Hayatta kendine layk olan mevkii almak iin' her trl areye bavurmak merudur.Modas gemi ahlak kaidelerini unut!..." (s. 149)

Zaten Nihat'n yaamaktan anlad bakalarna egemen olmaktr:

"..... Hayatta hibir ey, urunda lmek iin istenmez. Her ey yaamamz iin olmaldr.Hatta biraz ileri gideyim, kendi yaamamz iin... Sen kafann iindeki yoklua o kadar

--------------------~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

saplanmsn ki, derhal urunda canfeda edecek bir eyarayarak ikinci bir yoklua dal-mak istiyorsun! Yaamak, herkesten daha iyi, herkesten daha stn yaamak, insanlarahkim olarak, kuvvetli, belki de biraz zalim olarak yaamak... Dnyada bundan bakaistenecek ne vardr? Hayatn bu gayeye vakfet, grrsn, nasl birdenbire canlanacak-sn!" (s.39)

u szleri onun pek de insancl olmadn gsteriyor:

"..... Yalnz u kadarn syleyeyim ki, insanlarn zaaflarn mazur grmeye taraftar de-ilim. Kuvvetli olmak her eyinfevkindedir. Kuvvet her hareketi mazur gsterebilir. Aciz-lere acmak ise sersemliktir." (s.126)

Ona gre, kadn yalnzca bir oyuncaktr:

"..... Sonra senin gibi hayallerle, ocuka, daha dorusu kadnca hislerle uramak dainsan berbat eder. Hayatn naslolup da bir kadna baladna ayorum. Kadn biroyuncaktan baka nedir?" (s. 146)

Halk ise "koyun srsndenfark olmayan" bir insan kmesidir. Oysa erkek serttir, "g-ce tapan mahluk"tur.

Grld gibi, Nihat olumlu bir aydn tipi izmiyor. En insafl yaklamla yar aydndenebilecek zellikler gsteriyor.

ikinci derecedeki kiilerden Profesr Hikmet Bey "insan korkutacak kadar irkin" bi-ri olarak anlatlr: "..... Minimini bir suratn yarsn kaplayan iri ve biraz sola mail bur-nu, bir cilt hastaln yeni atlatm gibi pul pul derisi ve hele o kt parmaklarnn ucun-daki yarm santimden daha ksa, etlere gmlm ve kubbelenmi trnaklaryla karsndakine ilk verdii his, gzlerini kapamak arzusu olurdu." (s.120)

Darlfnun'da dou diIlerinden birini okumaktadr. Beyazt kahvelerinde renci ve ay-dnlarla gece yarlarna dek oturup, tartr, syleir. Onlara uzun uzun dou edebiyatn,tasavvufu anlatr, destanlar okur. Bilgisiyle evresinde sayg uyandrr. Hikmet Bey ro-mann balarnda namuslu bir insan olarak grnr. "Devlet parasna ne bahanesiyleolursa olsun el uzatanlara insaf etmemeli" dncesindedir. Bu yzden alt vezne-den para alan Veznedar Hafz Hsamettin Efendinin ihbar edilmesi gerektiini syler.Yardmseverdir. Paraya gereksinimi olduunu sezdii arkadalarna seve seve yardmeder.

Ancak, ahlaka zayf olduu ikili toplantlarda ortaya kar. Arkada, rencisi saylanmer'in kars Macide'ye sarkntlkedercesine ar bir ilgi gsterir. Be on gn sonraise kocas tutuklanan Macide'yi tanmazlktangelir. Bu iki davran arasndaki tutarszlk Hikmet Beyin salam ahlakl, gvenilir bir kii olmadn gsteriyor. zellikle sondavran onun aydn kimliini bir hayli zedeliyor. Bu nedenle yar aydn bir tip olarakgrnyor.

air Emin Kamil de ikinci derecedeki kiilerdendir. D grn ile ilgili bilgi veril-meyen Emin Kamil bir mirasyedidir, ii gc yoktur. Btn yapt avlanmak, kpekbeslemek ve ylda birka iir yazmaktr. Onun bohem yaay alayl bir dille anlatlr:

180--.-----------------

Sabahattin Ali'nin RomanlarndanAydnlar

"Baka ii olmad iin son senelerde Budizme merak saldrm, salarnkknden kes-tirip iftlikte yalnayak dolaarak Nirvana 'ya varmak istemi, sonra bundan vazgeerekbirka aydan beri inli Laotse'nin hayran olmutu. Elinde infelsefesine dair Franszca kitaplarla dolayor, hayat ve insanlar bunlara gre izah etmeye alyordu.Zeki veduygulu taraf olduu halde arkadalar arasnda pek ciddiye alnmamasndanmtees-sirdi ve bunun acsn etrafn marur bir istihfaf ile szerek karmaya alyordu."(s.43)

Kendini beenmilii her konumasnda dikkat eker. mer'in iindeki eytandan kork-tuunu rendii zaman syledikleri bunun bir rnei:

" 'Neden kziyorsun? Neden ikayet ediyorsun?' dedi. 'inde eytan dediin o eyin enkymetli tarafn olmadn nereden biliyorsun? Sizin gibi be hissinden baka duygu va-stas olmayanlar bu daimi korkudan kurtulamazlar. Asl sebep ve illetlere varabilirseni:greceksiniz ki en zayf tarafmiz dmzdadr. Gzmz kr eden yedi renktir, kulamzi sar eden sesler, anmzi pasandran yediklerimiz. kalhimizi nce coturup sonradurduran sonsuz komalarmzdtr. Yksek insan dna deil, iine kymet verendir.' "(5.45- 46)

iirlerinde neden sz ettiini, hangi duygularn sz konusu olduunu anlamak gtr.Yazar bunu yle anlatr:

"Bu manzumede, Trkede mevcut btn korkun kelime ve mevhumlar bir araya toplan-m gibiydi. Bylece tyleri rperten bir tesir elde edilmek istendii anlalyordu. Kzlca kyametlerden, gaiplerden gelen seslerden, Arap baclardan, kanl afaklardan, atelerden, zehirlerden, vehimlerden ve bir yerinde de, Vilhelm Tell gibi elmaya ok atan biradamdan bahsediliyordu. Fakat bu ok ateten ve bu elma ruhtand." (s.200)

Konuurken syledikleri de pek anlalr trden deildir. Amac kendince byk bir an-lam olan szckler kullanarak, evresini etkilerneye almaktr:

"Meyhane boalmt. nc kadehten sonra eri ba sallanmaya balayan smet erif'le sinirli hareketleri daha oalan Emin Kamil hararetli bir mnakaaya dalmilard. Birbirlerinin szn ret mi, kabul m ettikleri belli deildi. Her ikisi de byk mana-l kelimeler, girift cmleler kullanyorlar, szlerinin muayyen yerlerinde durarak yaptklar tesiri kontrol ediyorlar, bazan da ayn zamanda sze balayarak birbirlerini dinle-meden syleniyorlard.mer mnakaannneye dair olduunuanlamak istedi, kulanagelen, idrak, tefekkr, kstas, sistem, uur gibi yksek tabakadan kelimelere, kalbm ba-sarm... fikir rtkanlar,politika tellal... mefkre bezigaru gibi mnevver argos nu-munelerinin kartnfarketti." (s.47)

Zaten air Emin Kamil iin vakit geirmenin bir yolu da yanndakileri kzdrmak, kav-gaya tututurmaktr. Profesr Hikmet gibi o da ei tutuklandktan sonra Macide'ye selamvermez. Emin Kamil, ilk bakta eli kalem tutan, bilgili bir kii gibi grnse de hem buyanlarnn yetersizlii, hem de kiiliindeki bozukluklar nedeniyle aydn saylamaz.

Yazar smet erif, kkken boynundan yaraland iin ba sol omzuna doru birazeriImi, seyrek ve kr sal, ksa boylu bir insan olarak anlatlr. Bir dergide haftada birmakale yazar. Bu makalelerde srekli birilerine saldrr. Bedgi'ye gre bunun nedeni

-------------------~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

boynundaki yarann onda d krklklarnayol am olmasdr. Konuurken, yazarkensrekli birilerini eletirmesi, gerekte iinde biriken zehrin dklmesidir. smet erif'innl yara izi Balkan Savanda Edirne'de boynuna serseri bir mermi parasnn saplan-mas sonucu olumutur. En byk roman "Yara"ya konu ettii bu olay smet erif'inkiiliinin geliiminde nemli bir etken olmutur. "Yara" dndakilerin adlar pek anlmasa da o konumalarnda rnekleri hep romanlarndan verir:

"..... Bu srada byk muharrir: 'timai biinyemizin teekklnde mhim amil olan budonelerin ktle psikolojisi zerinde de maeri tefekkrn tekevvnnde nasl bir seyir ilemessir olduklarn romanlarmda uzun uzadtya terih etmitim!'diyordu." (s.198)

Kendisi eletiri kabul etmeyen smet erif, bakalarna saldrmaktan geri durmaz. Kar-ln alnca da dzeysiz tartmalara girer:

"Sonra smet erif'in i olsun diye mehur romancardan birine attm, aralarndamthi bir sviime baladn, nihayet bu romancrun, birtakm vesaik nerederek, smet erif'in babasnn zannedildiigibi pek kahramanca vefat etmi olmayp dmanateslim olmaya giderken arkadan vurulduunu iddia ettiini anlatt. Bundan sonra ara-daki edebi mnakaa daha ziyade inkiafetmi ve her iki taraf hasmnnhususi hayatna dair btn bildiklerini ve bildiklerinden rendikleriniortaya dkm. Birisi, 'Seninbaban kahraman deil, haindi!' diye ahitli ispatl iddialarda bulunurken dieri de, 'Se-nin annenin bir zamanlar filanca ile sene, sonra dafalanca ile be sene gayri merusurette yaad poliste mukayettir!' demitir. Bylece her ikisi de birbirlerinin edebiyatve fikir kymetlerin sfr olduunu ispata almlar... " (s.160-161)

smet erif, mer'in "iimdeki eytan" diye sz ettii eyin olaan olduunu syler:

"Fevkalade bir ey deil... Bu eytan hepimiide vardr. Bizim sanatkar tarafmiz onunocuudur. Bizi gndelik hayatn dna karan, bize insanlmin. makine olmadm-z idrak ettiren odur. Emin Kamil'in syledikleri sama baka d baka olmaz. Bun-lar bir fikrin iki grnnden baka bir ey deildir " (s.46)

Kendince nemli kiilerle karlatnda yanndaki genleri aknla drecek kadardalkavuka davranlar iine girer:

"Hakikaten byk muharrir yerlere kadar eildikten sonra o mhim zatlarn yanndakibir iskemleye, oturacak ksmnn ancak drtte biriyle, ilimiti. Madde onun, karsndaki bar kzlarnabile lzumundan fazla itibar ettiini ve bunun kzlardan ziyade dierlerinin hesabna kaydedilmesi lazm geldiini gryordu. Bu muharririn Hseyin beyekar ald tavr da biraz acayipti. Arkasndan daima aptal bulduu, yazlar ile alay et-tii bu adama adeta yaltaklanyordu.Ateli yazlarnda insanlarn btn zaaflarna iddetle hcum eden ve Nihat'n yamaklar tarafindan en yksek ve kahraman muharrirolarak gklere karlan bu adamn iki kadeh rak veya muhtemel bir ltuf iin byleyerlere kapanmas akln alaca ey deildi. Herhalde ortada baka ve yalnz kendisinemalum sebepler de vard. Fakat ne de olsa insann iinde hafifbir tiksinme ve herhangikuvvetli bir sebebin dahi bu kadar kpeklemeyimazur gsteremeyeceiyolunda bir d-nce, daima mevcut kalyordu." (s.218)

182--.-----------------

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

smet erif frsatn bulduunda, arkadann eine sarkntlk etmekten ekinmez. Birgrup olarak gittikleri bir gazinoda Macide'yi taciz eder. Fakat daha sonra mer tutuklan-dnda karlat Macide'ye tanmyormu gibi arkasn dner. te bylesi yanllardan kendini kurtaramam bir yar aydn!

Muharrir Hseyin Bey iri yar, ablak yzl, salar dklm, iyi giyimiyle dikkati e-ken biridir. Kimi gazetelerde arbal edebiyat eletirileri ve estetik makaleleri kar."Byke bir memur"dur; ancak yazarlndan ok, memuriyette bulunduu nemliyerin kendisine salad nn ve gcn farkndadr:

"..... Btn konumalarnda ve hareketlerinde byke bir memur olmann verdii sala-hiyet ve hrriyet kendini gsteriyordu. Her szn, karsndakileri silahtan tecrit edenbir glmseme ile bitiriyor ve kendisine yaplan itirazlar dinlememek suretiyle ret vecerh ediyordu. Etrafndakilerin haline baklacak olursa, bu akam sofrann aas oydu.Garsonlara sert emirler veriyor, sazu n tarafnda oturan bir kemanc ile bir hanende-nin selamn mhmel bir ba iaretiyle iade ediyor ve yanndakilere ikide birde: 'Ne du-ruyorsunuz canm, isenize!' diye ikramda bulunuyordu." (s.154)

Hseyin Beyin ars zerine bir araya gelmitir bu edebiyatlar topluluu. HseyinBey iki yldr gazetelerde, dergilerde yazd makalelerini kitaplatrmtr. Amac bir zi-yafette gnllerini ho tuttuu "kalem sahiplerine" olumlu eletiriler yazdrmaktadr.Edebiyat dnyasnda n kazanmak iin para harcamaktan ekinmez. Arkadalar gibi oda yannda kendisiyle ciddi ciddi konumak isteyen bayanlara tacizkar baklarn higizlemez:

"..... Mesela nlerindeki srada oturan ve bir zamanlar sazl bahede ziyafet vermi olanmuharrir Hseyin bey, yannda oturduu zayf ve gzlkl kza, byle bir yerde hi demnasip olmayan tavrlarla sokuluyor, onunla konuurken, hemen stne atlacakmgi- ,bi burun delikleri byyp gzleri mahmurlaarak bakyor ve mnevver gen hanmngayet ehemmiyetle syledii eyleri dinleyecei yerde gerdann ve dudaklarn szyor-du." (s.208)

Macide'yle, mer tutuklandktan sonra karlatnda Hseyin Bey de brleri gibidavranr, onu grmezden gelir. Tipik bir yar aydn davran.

Grld gibi imizdeki eytan'daki tek gerek aydn Bedri'dir, Romanda ounluklabir grup olarak grnen, karclklar, kompleksieri ve ahlaka dknlkleri yzndenaydn konumlarn bozan Profesr Hikmet Bey, Nihat, smet erif ve Hseyin Bey ise bi-rer yar aydndr.

4. KRK MANTOLU MADONNA

Sabahattin Ali 'nin son roman Krk Mantolu Madonna 1943'te baslmtrYazar blm-lere ayrmam eserini. Fakat yeri, zaman ve anlatcs 'birbirinden farkl iki blmdenoluuyor. Roman, bakiisi Raif'in Trkiye'deki yaam ve mrnn son yllarnn anla-tld blmle balyor. Daha sonra an defteri yoluyla, onun gemi yllarda Alman-ya'da yaad hazin ak yksnn anlatld ikinci blme geiliyor. Burada Paris'e

---------------------1~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

yeni sabun retme yntemlerini renmeye giden Raif ile orada gece kulbnde alanarkc Maria Puder arasndaki ak ve Raif'in yaamyksanlatlr. Romann olay r-gsn ksaca yle zetleyebiliriz:

Anlatc, nce Raif Efendi ile dostluunun nasl baladn anlatyor. Raif Efendi oku-mu, kltrl bir kii olduu halde ar derecede ekingendir. Bunu fark eden frsatlarn kendisini ezmesine ses karmaz. Sz konusu durum yalnz i ortamnda deil, evdede srmektedir. Kars, ocuu, kaynbiraderler ve baldzardan oluan kalabalk aile-sinin her trl ykn tek bana kendisi ekmektedir. Bir gn zatrreeye yakalanr veyataa der. arkada olan anlatcdan iyerindeki ekmecesinden an defterini getir-mesini ister. Israr zerine de arkadann defteri okumasna izin verir. Anlatc, defterieve gtrerek okumaya balar. lk sayfasna 20 Haziran 1933 tarihi atlm olan defter-de Raif, Edremit'te idadiye giderken Birinci Dnya Sava srasnda on dokuz yandaaskere alndn, ancak mtareke ilan edildii iin kasabasna geri dndn anlatarakbalyor yaamyksne. Bir sre stanbul'da Sanayii Nefise Mektebine devam eder.Daha sonra babas onu sabunculuu renmesi iin Almanya'ya. Berlin'e gnderir. n-ce bir sergide otoportresini grp tutulduu Maria Puder adl kadnla karlar ve onun-la ok deiik bir ak yaar. Raif, babas lnce, daha sonra sevgilisini de armak ze-re szleerek lkesine dner. lerin yoluna konmas uzar ve bu arada sevgilisinden ha-ber alamaz olur. On yl sonra rastlant sonucu karlat bir Fransz tandndan, Ma-ria'rn, haberlerin kesildii gnlerde Raif'ten bir kz ocuu dourduktan sonra ldn renir. O tandn yannda ocuu grd halde, hibir ey yapamadan, karkduygular iinde kalakalr. Defter, bundan sonra yapaca tek eyin, kz iin de bir def-ter tutmak olduunu belirten cmlesiyle sona erer. Anlatc defteri vermeye gittiinde iseRaif lmtr.

Krk Mantolu Madonna'da kii says, Sabahattin Ali 'nin teki romanlarnn tersine okaz. Birinci derecede, romann bakiisi Raif Efendi bulunuyor. kinci derecede anlatcile Maria Puder yer alyor. Hamdi, Mihriye Hanm, NeCa, Ferhunde Hanm, NurettinBey ise nc dereceye giren kiiler. Bunlarn iinde her ynyle ilenen ve aydna ya-kn bir kiilik izlenimi yaratan tek kii Raif Efendidir.

Romann bakiisi Raif Efendi otuz be yandadr. Saf grnml yz, sar ve altlarkrplm byklar, ksa kesilmi ve tepesi almaya balam salar, uzun ve ince par-makl elleriyle, glmsemek ister gibi grnen baklaryla anlatcnn dikkatini ekiyor.Ayrca, olduundan yal.~rnd belirtiliyor.

Raif Efendiyi nce bir irketin Almanca evirmeni olarak tanyoruz. Ar derecede sa-kin, ekingen bir insandr. evirisini yaptktan sonra ekmecesindeki kitabn karpokur; baka hibir eyle ilgilenmez. Alakgnlldr. Onun bu zel1ikleri, evresindeolumsuz bir izlenim yaratmtr. Dahas, amiri dzeyindeki kiiler ise istedikleri kadareziyet edilebilir bir kii olarak grmlerdir onu hep. Mdr Hamdi, onun kim olduunu anlatcya yle anlatr: "..... Kendisi sessiz sedasz, allahlk bir adamdr, kimseye za-rar dokunmaz. "17

17 Sabahattin Ali, Krk Mantolu Madonna, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 1999 s.14. tekialntlar da bu baskdan yaplmtr.

184----i.i--------------------

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

Raif Efendi sk sk da iini geciktirdii gerekesiyle mdr tarafndan azarlanr. Bu hak-sz azarlamaya ise yeterli bir tepki gstermez. Gen memurlar da irketin bu en eski a-lann Almanca bilgisinden kukulanacak kadar yanl deerlendirirler:"Hmbln biri-dir de ondan. Doru drst lisan bildii bile pheli!" (s. 15)

Oysa Raif Efendi ok okuyan bir insandr. ocukluunda hem Ahmet Mithat Efendi, Ve-cihi Bey gibi yazarlarmzn kitaplarn, hem de Miel Zevako, Aleksandr Dma gibi ya-banc yazarlarn eviri romanlarn okuduunu anlatr (s.46). Almanca rendiktenson-ra da her frsatta Almanca roman okumaktadr. Fakat bunlardan kimseye sz etmez. Ne-redeyse gizli gizli okur.

Raif Efendinin evindeki durumu da iyerindekinden pek farkl deildir. Kars ve ocuk-larndan baka kaynbiraderleri,kocas ve iki ocuuyla baldz da Raif Efendinin evin-de kalmaktadriar. Bu kalabalk ailenin tm yk Raif Efendinin clz cretiyle karIanmaya allmaktadr.Buna karn ne Raif Efendinin deeri bilinir, ne de evin tm iinitek bana stlenen kars Mihriye Hanmn. stelik hastaland zaman Raif Efendininneden daha iyilemediineve bakkala alverie gitmediine kzarlar ilerinden. Kendi-sine kar taknlan haksz tutumlara pek tepki gstermeyen Raif Efendi, gerekte her eyin ayrmndadr. Bunu, lmcl bir zatrreeye yakalandndakarsnn ve kznn alamas zerine arkadana syledii u szlerle belli eder:

" 'Yahu, ne oluyor bunlara? Hemen lyor muyuz?' diye sylemiti. 'lsek ne olacaksanki ... Onlara ne? Ben onlar iin neyim? ..' Sonra, daha ac ve insafsz bir tavrla ila-ve etmiti: 'Ben onlar iin hibir ey deilim... Hibir ey deilim Senelerden beri ay-n evde beraber yaadk... Bu adam kimdir diye merak etmediler imdi ekilip gidece-imden korkuyorlar..." (s.35)

Zatrreeden kolay kolay kurtulamayacan anlayan Raif Efendi, bir gn arkadandan(romann anlatcs) iyerindeki ekmecesindeki eyasn getirmesini ister. Bu eya iin-de bulunan defteri yakmak dncesindedir. Israr zerine defteri yakmadan nce oku-mas iin bir geceliine arkadana vermeye raz olur. lk sayfasnn banda 20 Haziran1933 tarihi bulunan defterde Raif Efendi evlenmeden ve evirmenlie balamadan nce-ki yaamn anlatmaktadr. Havran'da doup byyen, ilk renimini orada gren Raif,bir saat uzaklktaki Edremit dadisine baladndaUmumi Harp srnektedir. On dokuzyalarndaaskere alnnca renimi yarm kalr. Ancak ok gemeden mtareke ilan edi-lir ve kasabaya dner. lkede durum karktr. dadiye dnmek istemeyen Raif'i baba-s okumas iin stanbul'a gnderir. Sanayii Nefise Mektebine girer. Resim yapmay rendikten sonra okulu brakr. Havran'da fabrika ve sabunhaneleri bulunan babasnn is-tei zerine "mis sabunculuunu" renmek zere Almanya'ya gider. Berlin'de bir pan-siyona yerleir. Kendisini kabul eden bir sabun fabrikasnaarada bir urayarak, fakat o-u gn mze ve resim galerilerini gezerek vakit geirmektedir. Bir gn grd krkmantolu kadn portresi onu ok etkiler. Bu portredeki kadna ak olur:

"..... Bu portrede ne vard?. Bunu izah edemeyeceimi biliyorum; yalnz, o zamana ka-dar hibir kadnda grmediim garip, biraz vahi, biraz marur ve ok kuvvetli bir ifa-de vard. Bu ehreyi veya benzerini hibir yerde, hibir zaman grmediimi ilk andan iti-baren bilmeme ramen, onunla aramzda bir tanklk varm gibi bir hisse kapldm. Bu

-------------------~

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

soluk yz, bu siyah kalar ve onlarn altndaki siyah gzler; bu koyu kumral salar veasl, masumluk ile iradeyi, sonsuz bir melal ile kuvvetli bir ahsiyeti birletiren bu ifade,bana asla yabancolamazd, Ben bu kadn yedi yamdan beri okuduum kitaplardan,be yamdan beri kurduum hayal dnyalarndan tanyordum.

Onlarda Halit Ziya'nn Nihal'inden, Vecihi Bey'in Mehcure'sinden, valye Bridan'nsevgilisinden ve tarih kitaplarnda okuduum Kleopatra'dan, hatta mevlit dinlerkentasavvur ettiim, Muhammed'in annesi Amine Hatun'dan birer para vard. O benimhayalimdeki btn kadnlarn bir terkibi, bir imtizactyd." (s.52-53)

Daha sonra bu tablonun ressamyla karlar. Maria Puder adndaki bu kadn nl birkabarede keman alarak geimini salayan, hibir kimseye balanmak istemeyen, z-grlne ar dkn bir insandr. Onun hibir kayda bal olmadan grmelerini sr-drme isteine uyar. Maria'rn "ak" szcn kullanmaktan srarla kanmasna kar-n mutlu bir ilikileri olur. Bu birliktelik, ona kendine gven duygusunu kazandrr:

"Bir mddet, ksa bir mddet, o kadn beni her zamanki aciz, miskin halimden kurtarm,bana erkek, daha dorusu insan olduumu, benim de iimde, yaamaya mstait taraflarbulunduunu, dnyann zannedildii kadar manasz olmayabileceini retmiti."(s. 145)

Babasnn lm haberi zerine Trkiye'ye dnen Raif, ilerini yoluna koyunca Maria'yarmay dnmektedir. Fakat iler ters gittii iin arrnakta gecikir. Bu aradaMaria'nn mektuplar kesilir. Btn abasna karn bir daha Maria'ya ulaamaz. Budurum, Maria'yla birlikteyken kazand gven duygusunu yeniden yitirmesine yol aar:

"..... Bu sefer inanmak ve mit etmek kabiliyetini ben kaybetmitim. imde insanlarakar yle bir itimatszlk, yle bir aclk peyda olmutu ki, bundan zaman zaman kendimde korkuyordum. Kim olursa olsun, temasa geldiim herkesi dman, hi deilse muzirbir mahluk telakki ediyordum. Seneler getike bu his kuvvetini kaybedeceine iddetlendi. nsanlara kar duyduum phe, kin derecesine kt. Bana yaklamak isteyenler-den katm. Kendime en yakn bulduum veya bulacam zannettiim insanlardan enok korkuyordum. 'o bile byle yaptktan sonra! ..'diyordum..." (s. 146)Psikolojik bakmdan zayf bir kii olan Raif, btn abasna karn yitirdii gven duy-gusunu bir daha kazanamaz:

"..... Nerede bulunduysam, etrafmdakiler iin varlmla yokluum msaviydi. Her yer-de birok frsatlar kyor, birok insanlar, ruhumda fazlasyla bulunduunu bildiimsevgiyi sarf etmek, tekrar yaamaya balamak iin bana ksa mitler veriyordu. Fakatbir trl kendimi o pheden kurtaramyordum. Dnyada bir tek insana inanmtm. Okadar inanmtm ki, bunda aldanm olmak, bende artk inanmak kudreti brakmamt.Ona kzgn deildim. Ona kzmama, darlmama, onun aleyhinde dnmeme imkan ol-madn hissediyordum. Ama bir kere krlmtm. Hayatta en gvendiim insana karduyduum bu krgnlk, adeta btn insanlara dalmt; nk o benim iin btn in-sanln timsaliydi." (s. 148)

Bu yzden hibir eye aldrmaz gibi grnr. Dahas kendisine yaplan hakszlklardanmazoiste zevk alr: "lerim bana hibir zaman alaka vermedi. Bir makine gibi, ne

186---i.r---.----------------

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

yaptm bilmeden altm. Bile bile aldatldm ve bundan bir nevi de zevk duydum.Enitelerim tarafindan aptal yerine kondum ve aldr etmedim." (s. 147)

Ankara'da rastlant sonucu karlat bir Fransz tandndan Maria Puder'in on yl n-ce ldn renir. lmeden az nce bir kz olmutur. Maria'nn kz da bu ahbabnyanndadr. O srada Raif kendi kz olduunu anlad halde ocua ilgi gstermez. AmaMaria'nn bir paras olan ocuu hep dnecektir:

"..... Fakat ona dair hibir ey bilmiyorum. Ne ismini, ne bulunduu yeri. Buna ramenhayalimde onu daima takip edeceim. Kafamda ona bir hayat seyri icat edip yanndayryeceim. Onun nasl bydn, nasl mektebe gittiini, nasl gldn ve nasldndn tasavvur ederek bundan sonraki senelerimin yalnzln doldurmayaalacam." (s. 159-160)

ocukluundan gelen bir yetersizlik duygusu da vardr Raif'te. Arkadalarylaarasndabir sorun yaadktan sonra gelip evde alamas ya da yalnz bana bir kenara ekilip hl-yaya dalmas evresinin dikkatini ekmitir. Annesi, zellikle babas ona sk sk "Yahu,sen kz olacakmsn, ama yanl domusun" (s.46) demilerdir. Onlarn bu yanl yak-lamlar Raif'te yetersizlik duygusu yaratmtr. Buna gvensizlik duygusu da eklenin-ce, bunlardan bunalan bilinalt yabanclama, duyarszlama, ilgisizlik gibi savunmamekanizmalargelitirmitir. Raif yeniden krlmamak iin kendini insanlardan duygusalolarak yaltmtr. Bylece gelitirdii duygusal yaltm mekanizmasn ar kullanmasyznden evresiyle ilikisi gittike salkszlamtr. Sonunda krlmasna, gvenininzedelenmesine yol aan durumun bildiindenfarkl olduunu rense de artk hibir eyideitirmek iin aba gstermeye gerek duymaz.

Anlarn yazd defteri, yaamnda pek deiiklik yapmadan, her eyi saklayarak ve bukez de kz iin yazarak yaayacan bildiren u szlerle biter: "Bizim kza yarn bakabir defter almal ve bunu kaldrp saklamal. Her eyi, her eyi, bilhassa ruhumu hibulunmayacak yerlere saklamal ..." (s.160) Ancak Raif, bu dncesini gerekletiremez. nk yakaland hastalktan kurtulamayplr.

Grld gibi Raif, yaam boyunca hibir ama gtmemi; hibir ey iin ura ver-memi, silik bir kiilik. Romanda onun bize aktarlan bir dnya gr yok. evresindeolup bitenlerle ilgilenmez. Ne lkesinin sorunlarna kafa yorar, ne de insanlkla ilgili her-hangi bir konuya. Savaa girmi, mtareke anlamalar imzalam bir lkenin insandeildir sanki o. Kald ki kendisi iin de hibir ey yapmaz. Yaamn rzgar nereyesavurursa, oraya der kalr. stelik psikolojik ynden de dengeli bir insan deil. Arderecede tepkisiz ve ilgisiz. Byle bir insan yazmzn banda niteliklerini belirttiimizaydn tipinin llerine uymuyor. 18 ok kitap okumas, sanatla ilgilenmesi; onun aydnbir kii olduu izlenimi yaratr gibi oluyor belki. Ama o konulardaki grlerini bilebilemiyoruz. Dolaysyla Raif, aydn bir kiilik sergilemiyor.

18 Kr. Olcay nertoy, Cumhuriyet Dnemi Trk Roman ve yks, Trkiye Bankas KltrYaynlar, Ankara 984, s.46.

187

Sosyal Bilimler Dergisi 2000-2001

5. SONU

Sabahattin Ali'nin btn romanlarna baktmzda gryoruz ki Kaymakam SalahaninBey dndaki aydnlarn tm iimizdeki eytan'da bulunuyor. Yazar bu roman adetaaydnlar eletirrnek amacyla kaleme almtr. Tek gerek aydn olarak grnen Bedridndaki aydnlarn tm, olumsuz yanlar vurgulanarak verilmitir. Bu olumsuzluklarounlukla onlarn kiilik zelliklerinin bir yansmasdr. rnein, mer tutuklandzaman, onun ei olarak tandklar Macide'yi -evine gitmi, ayn sofrada oturup ona il-tifatlar etmi olduklar halde- hepsi de grmezden gelir. Sabahattin Ali'nin aydnlarkar-sndaki bu eletirel tutumu, Yakup Kadri Karaosmanolu'nun aydnlara bakna ben-ziyor. Yakup Kadri, Ankara dndaki romanlarnda, zellikle Yaban'da aydnlar eletirir. ou yar aydn olan bu kiiler genellikle yanl davranlar iindeki bunalml in-

sanlardr.I? Sabahattin Ali de Yakup Kadri gibi, aydn kimlikteki roman kiilerinikyasya e1etiriyor. Yalnz Kuyucakl Yusuftaki aydn -Kaymakam Salahattin Beyi-eletirmeden veriyor. Onun bu hogrl bakndan anlalyor ki Salahattin Beyin yan-Ilar, bulunduu koullarn zorlamasyla ya da anlk bir insanca zayflk sonucundaoluyor. Salahattin Beyokumu, drst, insancl bir kiidir. Balangta ailesiyle ilgilisorumluluklarnn bilincindedir. yi bir eitim almam einin daha iyi dzeye gelmesiiin aba gsterir. Salahanin Bey iinde de grevini iyi yapmaya alan bir memurdur.iyle insan ilikilerini birbirine kartrmamaya, grevinin gereklerini en iyi biimdeyerine getirmeye byk bir zen gsterir. Ancak eiyle bir trl dzelmeyen uyumsuz-luklar onda zamanla bkknla ve evini ihmal etmesine neden olur. Ardndan da yaptkimi yanllklar ve urad ansszlklar yznden hem saln yitirip canndan olur,hem de ailesinin kne yol aar. Yazar onun bu yanllklarn eletirerek vermekyoluna gitmiyor da adeta anlayla karlyor. Bu yaklam Reat Nuri Gntekin'in,romanlarndaki aydna bak biimiyle rtyor.' Reat Nuri de aydnlarnn yanllarna hogryle yaklar; Yakup Kadri gibi sulayarak bakmaz onlara.

Sabahattin Ali' nin tm romanlarnda be yar aydn, bir gerek aydn olduu grlyor.Bunlara meslekleri asndan bakldnda yar aydnlarn biri renci (Nihat, iimizdekieytan), biri eitirnci (Profesr Hikmet Bey, iimizdeki eytan), ikisi yazar (smet erif,Hseyin Bey, iimizdeki eytan), biri de st dzeyde memurdur (Kaymakam SalahaninBey, Kuyucakl Yusuf). Gerek aydn ise sonralar mesleinden ayrlmak zorunda kalanbir retmendir (Bedri, iimizdeki eytan). Grld gibi Sabahattin Ali'nin roman-larnda -ister yar aydn olsun, ister gerek aydn- aydn olarak yer alan kiiler okumu,eli kalem tutan kesimlerden seilmitir. zellikle iimizdeki eytan romannda yazarnok sayda aydnayer vermesi dikkat ekicidir. Kanmca Sabahattin Ali, romanlarndakiaydnlara eletiriler yneltirken, gerekte lkesinin aydnlarna da yol gstermek is-temitir.

19 Bk. Gne, Milli Edebiyat Roman/arnda Aydn Tipi, 8.393.

20 Bk. Gne.a.g.e., 8.395.

188----1.~-----------------

Sabahattin Ali 'nin Romanlarndan Aydnlar

KAYNAKA

Arsel, lhan. Aydn ve "Aydn ",2. b. nklap Kitabevi, stanbul 1993.

Atatrk'n Sylev ve Demeleri, 2. b. C.2, Ankara 1959.

Bezirci, Asm. Sabahattin Ali, Gzlem Yaynlar, stanbul 1979.

Gne, Zeliha. Mi/If Edebiyat Romanlarnda Aydn Tipi, Ankara niversitesi SosyalBilimler Enstits, 1997 (Baslmam doktora tezi).

Kaplan, Mehmet, Tip Tahlilleri, Dergah Yaynlar, stanbul 1985.

Korkmaz, Ramazan. Sabahattin Ali-nsan ve Eser, Yap Kredi Yaynlar, stanbuI1997.

Meri, Cemil. "Batda ve Bizde Aydnn Serveni", Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansik-lopedisi, C.l, letiim Yaynlar, stanbul 1983, s.130-137.

nertoy, Olcay. Cumhuriyet Dnemi Trk Roman ve yks, Trkiye Bankas Kl-tr Yaynlar, Ankara 1984.

Sabahattin Ali (2000).Kuyucakl Yusuf, Yap Kredi Yaynlar, stanbuL.

____(l999a). imizdeki eytan, Yap Kredi Yaynlar, stanbuL.

____(l999b). Krk Mantolu Madonna, Yap Kredi Yaynlar, stanbuL.

evket Sreyya, "Yar Mnevverler Kulb", Kadro, C.l, No.8, Tpkbasm, Ankara1978, s.40-43.

Tekeli, lhan-lkin, Selim. "Trkiye'de Bir Aydn Hareketi: Kadro", Toplum ve Bilim,S.24, stanbul 1984, s.35-65.

Toy, EroL. Aydn ve a, stanbul 1982.

Trke Szlk, Trk Dil Kurumu Yaynlar:549, Ankara 1988.

---------------------i~