MEDIJSKA PREZENTACIJA ZDRAVSTVENOG RIZIKA ... - MEDIJSKA PREZENTACIJA ZDRAVSTVENOG ... europske i njoj

  • View
    6

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of MEDIJSKA PREZENTACIJA ZDRAVSTVENOG RIZIKA ... - MEDIJSKA PREZENTACIJA ZDRAVSTVENOG ... europske i...

  • FILOZOFSKI FAKULTET

    IVAN BALABANIĆ

    MEDIJSKA PREZENTACIJA ZDRAVSTVENOG RIZIKA – PRIMJER TELEVIZIJSKOG

    IZVJEŠTAVANJA O EPIDEMIJAMA VIRUSA GRIPE

    DOKTORSKI RAD

    prof. dr. sc. Ognjen Čaldarović

    Zagreb, 2013.

  • SAŽETAK

    Autor polazi od pretpostavke da su društvene strukture determinirane i raznim rizičnim

    pojavama koje nas okružuju, ali i da današnje društvo strukturno proizvodi rizike. U radu se

    sagledava kontekst današnjeg hrvatskog društva kroz prizmu raznih teorija suodnosa društva i

    rizika, ali je naglasak stavljen na teoriju društva rizika utemeljenu na radu Urlicha Becka. Za

    sociološku analizu vrlo je važna spoznaja da su rizici uvijek i socijalno konstruirane činjenice,

    a u samoj konstrukciji naglašava se uloga koju imaju masovni mediji. Stoga se u radu daje

    pregled različitih teorija medijskog izbora vijesti i prezentacije informacija te se iste povezuju

    s teorijskim pretpostavkama sociologije rizika. Predmet istraživanja jest televizijsko

    izvještavanje o virusu gripe 2009. i 2010. godine. Putem navedenog primjera izvještavanja

    dobiven je uvid u oblik i način medijske prezentacije jedne rizične pojave, a kroz prezentirane

    obrasce izvještavanja sagledala se i refleksija koju ima širi društveni kontekst u proizvodnji

    medijskog sadržaja. Istraživanjem su se kombinirale dvije analitičke metode – analiza

    sadržaja i diskurzivna analiza. Metodom analize sadržaja dobila se kvantitativna deskripcija

    analiziranog materijala, a diskurzivnom analizom dobiven je uvid u sami tijek, obrasce i

    moguće razloge medijske konstrukcije analiziranog zdravstvenog rizika. U ovom radu

    konstrukciju analiziranog rizika autor razmatra kroz sintezu modela javnih arena, socijalno-

    konstruktivstičke teorijske pretpostavke Bergera i Luckmanna, teorije o medijskom izboru

    vijesti i teorijske pretpostavke društva rizika. Istraživanje je potvrdilo početne pretpostavke da

    se putem medijskog sadržaja reflektiraju mnogobrojni elementi koje teoretičari društva rizika

    navode kao važne dimenzije ili atribute današnjeg društvenog života, a koji onda sukladno

    pretpostavkama o važnosti medija u konstrukciji društvene zbilje učvršćuju već postojeće

    strukture društva rizika. Također je medijsko izvještavanje o analiziranom riziku često imalo

    senzacionalistički karakter, a osnovni obrazac u tom „senzibiliziranju“ javnosti svodio se na

    naglašavanje upravo onih elemenata koji i inače imaju veći značaj u percepciji i definiranju

    nekog rizika (npr. ugroženost djece, nepoznatost situacije). Spomenuti elementi „upakiravali“

    su se s dimenzijama koje uobičajeno informacijama daju veću „težinu“ (npr. negativnost

    pojave, kulturna blizina mjesta zbivanja). Isto tako uočeno je da medijsko izvještavanje o

    riziku traje toliko dugo dok ne dođe do „zasićenja“ i ako nema novih informacija,

    izvještavanje prestaje neovisno o tome je li i pojava prestala.

    Ključne riječi: društvo rizika, masovni mediji, analiza sadržaja, diskurzivna analiza,

    zdravstveni rizik

  • SADRŽAJ

    1. UVOD ................................................................................................................................1 2. RIZIK I DRUŠTVO ...........................................................................................................3

    2.1. Konceptualna shvaćanja fenomena rizika.....................................................................3 2.2. Pristupi analizi rizika ................................................................................................. 18

    2.3. Socijalna konstrukcija zbilje ...................................................................................... 41 2.4. Rizik i teorije refleksivne modernizacije ..................................................................... 52

    3. MEDIJI I DRUŠTVO ....................................................................................................... 61 3.1. Teorijski i istraživački pristupi u proučavanju masovnih medija................................. 61

    3.2. Teorije o medijskom izboru informacija ..................................................................... 70 3.3. Medijsko izvještavanje o riziku ................................................................................... 75

    3.4. Javnost, javno mnijenje i javna sfera .......................................................................... 80 4. METODOLOŠKE NAPOMENE ...................................................................................... 85

    4.1. Analiza sadržaja ........................................................................................................ 85 4.2. Diskurzivna analiza ................................................................................................... 87

    5. CILJEVI I METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA ............................................................. 94 5.1. Ciljevi istraživanja ..................................................................................................... 94

    5.2. Metode istraživanja .................................................................................................... 95 5.2.1. Kvantitativna analiza sadržaja i istraživački instrument – analitička matrica .......... 95

    5.2.2. Diskurzivna analiza................................................................................................. 98 6. REZULTATI ISTRAŽIVANJA I NJIHOVA INTERPRETACIJA ................................. 102

    6.1. Društveni kontekst prije razdoblja sezonske gripe 2009./2010. ................................. 102 6.2. Televizijsko izvještavanje o gripi u razdoblju od 1. studenog 2009. do 1. ožujka 2010.

    ....................................................................................................................................... 127 6.2.1. Analiza sadržaja televizijskog izvještavanja o virusu gripe u sezoni gripe 200.9/2010.

    godine............................................................................................................................. 128 6.2.1.1. Tematski sadržaji i predmeti televizijskih priloga o gripi .................................... 131

    6.2.1.2. Medijska arena, njezini akteri i nositelji informacija o riziku ............................. 144 6.2.1.3. Društvo rizika u medijskom ogledalu .................................................................. 158

    6.2.3. Diskurzivna analiza televizijskog izvještavanja o virusu gripe u sezoni gripe

    2009/2010. godine .......................................................................................................... 169

    6.2.3.1.Tijek izvještavanja o virusu gripe i elementi konstrukcije rizika ........................... 169 6.2.3.2. Problem cjepiva protiv svinjske gripe ................................................................. 189

    6.2.3.3. Početak cijepljenja i kraj izvještavanja o rizičnoj situaciji .................................. 205 7. ZAKLJUČNA RASPRAVA ........................................................................................... 218

    7.1. Sadržajna obilježja emitiranih priloga o gripi .......................................................... 218 7.2. Ogledalo društva rizika u televizijskom sadržaju i medijski izbor i prezentacija

    informacija u izvještavanju o zdravstvenom riziku .......................................................... 224 7.3. Obrasci medijske konstrukcije stvarnosti .................................................................. 227

    PRILOG 1 – GRAFIČKI I TABLIČNI PRIKAZ REZULTATA ........................................ 235 PRILOG 2 – ANALITIČKA MATRICA – ISTRAŽIVAČKI PROTOKOL........................ 258 LITERATURA ................................................................................................................... 271

  • 1

    1. UVOD

    Svakodnevica života u društvu neizbježno je definirana i rizičnom okolinom u kojoj pojedinac

    živi i djeluje. Ljudi su oduvijek bili, a bit će i nadalje, suočeni s raznim opasnostima koje u

    većoj ili manjoj mjeri narušavaju kvalitetu njihova života ili, u krajnjem slučaju, i sam njihov

    život. Spoznaja o mogućoj ili stvarnoj opasnosti pobuđuje u njima osjećaj većeg ili manjeg

    straha. Najprije, ljudi posjeduju osobna iskustva s obzirom na razne prirodne fenomene kao

    što su potresi, poplave, suše, različite bolesti, velike epidemije, erupcije vulkana i sl. Takve

    prirodne pojave oduvijek su bile prisutne kao prijetnja opstanku društvenih skupina. Njima

    valja pribrojiti razne krizne društvene fenomene poput ratova, nasilja, financijskih kriza,

    siromaštva i sl. koji se doživljavaju kao rizična stanja praćena osjećajem nesigurnosti,

    tjeskobe, straha, osjećaja bespomoćnosti. Ipak, čovjek se u tolikoj mjeri naviknuo na takvu

    situaciju da nam je život kakav poznajemo gotovo nezamisliv u okolini koja ne bi bila upravo

    takva – opasna. Sukladno takvoj okolini i ljudsko djelovanje oduvijek je uvelike bilo

    usmjereno prema pokušajima da se sve te opasnosti koje vrebaju iz okoline izbjegnu ili da se

    njihov štetni utjecaj svede na najmanju moguću mjeru.

    U prijašnja vremena rizici su uglavnom bili uzrokovani prirodni